अर्द्धवार्षिक परीक्षा कक्षा 10 संस्कृत नोट्स/ महत्वपूर्ण प्रश्नोत्तर 2026-27 (MP Board)

Table of Contents

अर्द्धवार्षिक परीक्षा कक्षा 10 संस्कृत नोट्स/ महत्वपूर्ण प्रश्नोत्तर 2026-27 (MP Board)

🛑 भाग 1: 1 अंक वाले 25 वस्तुनिष्ठ प्रश्न (उत्तर सहित)

(A) उचितं विकल्पं चित्वा लिखत (बहुविकल्पीय प्रश्न)

प्रश्न 1. ‘बुद्धिर्बलवती सदा’ इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः अस्ति?
(अ) पञ्चतन्त्रम्
(ब) हितोपदेशः
(स) शुकसप्ततिः
(द) भोजप्रबन्धः
उत्तर: (स) शुकसप्ततिः

प्रश्न 2. ‘इत्यादि’ इत्यस्य पदस्य सन्धिविच्छेदः अस्ति:
(अ) इत + आदि
(ब) इति + आदि
(स) इति + यदि
(द) इतः + आदि
उत्तर: (ब) इति + आदि (यण् सन्धिः)

प्रश्न 3. ‘लम्बोधरः’ इत्यस्मिन् पदे कः समासः अस्ति?
(अ) तत्पुरुषः
(ब) द्वन्द्वः
(स) बहुव्रीहिः
(द) द्विगुः
उत्तर: (स) बहुव्रीहिः

प्रश्न 4. ‘पटितुम्’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः अस्ति?
(अ) क्त्वा
(ब) तुमुन्
(स) ल्यप्
(द) क्त
उत्तर: (ब) तुमुन्

प्रश्न 5. ‘रामस्य’ इति पदे का विभक्तिः अस्ति?
(अ) प्रथमा
(ब) तृतीया
(स) पञ्चमी
(द) षष्ठी
उत्तर: (द) षष्ठी

(B) रिक्तस्थानानि पूरयत (रिक्त स्थान की पूर्ति)

प्रश्न 6. ‘बुद्धिमती …………….. व्याघ्रं ददर्श।’ (कानने / गृहे)
उत्तर: कानने

प्रश्न 7. ‘गच्छति’ इति पदे …………….. लकारः अस्ति। (लट् / लङ्)
उत्तर: लट्

प्रश्न 8. ‘अनुशासनम्’ इति पदे …………….. उपसर्गः अस्ति। (अनु / अप)
उत्तर: अनु

प्रश्न 9. ‘सूर्योदयः’ इत्यस्मिन् पदे …………….. सन्धिः अस्ति। (गुणः / वृद्धिः)
उत्तर: गुणः

प्रश्न 10. ‘चौरभयम्’ इत्यस्य पदस्य समासविग्रहः …………….. भवति। (चौरात् भयम् / चौरस्य भयम्)
उत्तर: चौरात् भयम्

(C) नवोन मिलनं कुरुत (सही जोड़ी बनाइए)

कॉलम ‘A’	कॉलम ‘B’
(1) सज्जनः	(A) शतृ प्रत्ययः
(2) पञ्चवटी	(B) लङ् लकारः
(3) गच्छन्	(C) सत् + जनः (व्यञ्जन सन्धिः)
(4) अभवत्	(D) द्वितीया विभक्तिः
(5) कविम्	(E) द्विगु समासः

उत्तर (सही मिलान): 1 → (C), 2 → (E), 3 → (A), 4 → (B), 5 → (D)

(D) एकपदेन / वाक्येन उत्तरं लिखत (एक शब्द / वाक्य में उत्तर)

प्रश्न 16. बुद्धिमती पुत्रौ कुत्र प्रहरन्ती जगाद?
उत्तर: चपेटया (थप्पड़ से)।

प्रश्न 17. ‘वदतु’ इति पदे कः लकारः अस्ति?
उत्तर: लोट् लकारः (आज्ञार्थक)।

प्रश्न 18. ‘उपकारः’ इत्यस्य पदस्य विलोमपदं किम्?
उत्तर: अपकारः।

Question 19. कस्य आज्ञा गरीयसी भवति?
उत्तर: मातुराज्ञा गरीयसी भवति (माता की आज्ञा)।

प्रश्न 20. ‘देवता’ इति पदे कः स्त्री प्रत्ययः अस्ति?
उत्तर: टाप् प्रत्ययः।

(E) आम् (सत्य) / न (असत्य) लिखत

प्रश्न 21. ‘भानुदयः’ इत्यस्मिन् पदे दीर्घसन्धिः अस्ति।
उत्तर: आम्

प्रश्न 22. ‘प्रत्येकम्’ इति पदे प्र उपसर्गः अस्ति।
उत्तर: न (प्रति उपसर्गः अस्ति)।

प्रश्न 23. राजसिंहस्य भार्या बुद्धिमती आसीत्।
उत्तर: आम्

प्रश्न 24. ‘पित्रौ’ इत्यस्मिन् पदे द्वन्द्व समासः नास्ति।
उत्तर: न (द्वन्द्व समासः अस्ति – माता च पिता च)।

प्रश्न 25. अनुशासनं जीवनस्य महत्वपूर्णं अङ्गं अस्ति।
उत्तर: आम्

🛑 भाग 2: 2 अंक वाले 20 लघूत्तरीय प्रश्न (उत्तर सहित)

प्रश्न 1. बुद्धिमती केन उपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता?
उत्तर: बुद्धिमती द्वयोः पुत्रयोः उपेता (अपने दोनों पुत्रों को साथ लेकर) पितुर्गृहं प्रति चलिता।

प्रश्न 2. व्याघ्रः किम् विचार्य पलायितः?
उत्तर: व्याघ्रः विचारितवान् यत् “इयं काचित् व्याघ्रमारी (यह कोई बाघ को मारने वाली है)” इति मत्वा भयाकुलचित्तः पलायितः।

प्रश्न 3. लोके महतो भयात् कः मुच्यते?
उत्तर: लोके महतो भयात् बुद्धिमान् (बुद्धि के बल से मनुष्य) मुच्यते।

प्रश्न 4. जम्बुकः किम् वदन् व्याघ्रस्य उपहासं करोति?
उत्तर: जम्बुकः अवदत्- “भवान् कुतः भयात् पलायितः?” इति वदन् व्याघ्रस्य उपहासं करोति।

प्रश्न 5. अनुशासनस्य किमर्थं आवश्यकता भवति?
उत्तर: समाजस्य नियमानां पालनाय, जीवनस्य प्रगत्यै, सुखशान्तये च अनुशासनस्य महती आवश्यकता भवति।

प्रश्न 6. मातुराज्ञा कस्मात् गरीयसी कथिता?
उत्तर: पाठ्यक्रमानुसारं मातुराज्ञा जगति सर्वस्मात् आदरणीया भूमेश्च गरीयसी (भूमि से भी बढ़कर) कथिता।

प्रश्न 7. अधोलिखितपदयोः सन्धिं कृत्वा लिखत: (i) देव + इन्द्रः (ii) जगत् + ईशः
उत्तर: (i) देव + इन्द्रः = देवेन्द्रः (गुण सन्धिः)
(ii) जगत् + ईशः = जगदीशः (व्यञ्जन सन्धिः)

प्रश्न 8. अधोलिखितपदयोः सन्धिविच्छेदं कुरुत: (i) यद्यपि (ii) कवीन्द्रः
उत्तर: (i) यद्यपि = यदि + अपि (यण् सन्धिः)
(ii) कवीन्द्रः = कवि + इन्द्रः (दीर्घ सन्धिः)

प्रश्न 9. विसर्ग सन्धेः द्वे उदाहरणे लिखत।
उत्तर: (1) नमः + ते = नमस्ते
(2) मनः + हरः = मनोहरः

प्रश्न 10. अधोलिखितपदयोः समासविग्रहं कृत्वा नाम लिखत: (i) प्रतिदिनम् (ii) राजपुरुषः
उत्तर: (i) प्रतिदिनम् = दिनं दिनं प्रति (अव्ययीभाव समासः)
(ii) राजपुरुषः = राज्ञः पुरुषः (षष्ठी तत्पुरुष समासः)

प्रश्न 11. ‘द्वन्द्व समासः’ इति परिभाषां लिखत।
उत्तर: यस्मिन् समासे उभयपदार्थप्रधानो भवति (जिसमें दोनों पदों के अर्थ प्रधान होते हैं) सः द्वन्द्व समासः कथ्यते। यथा- रामलक्ष्मणौ (रामः च लक्ष्मणः च)।

प्रश्न 12. ‘द्विगु समासस्य’ द्वे उदाहरणे लिखत।
उत्तर: (1) त्रिभुवनम् = त्रयाणां भुवनानां समाहारः
(2) शताब्दी = शतानां अब्दानां समाहारः

प्रश्न 13. अधोलिखितपदेषु प्रकृति-प्रत्ययं पृथक् कुरुत: (i) गत्वा (ii) हसितुम्
उत्तर: (i) गत्वा = गम् (धातु) + क्त्वा (प्रत्यय)
(ii) हसितुम् = हस् (धातु) + तुमुन् (प्रत्यय)

प्रश्न 14. ‘ल्यप्’ प्रत्ययस्य उपयोगं कृत्वा द्वे पदे लिखत।
उत्तर: (1) आ + नी + ल्यप् = आनीय
(2) प्र + दा + l्यप् = प्रदाय

प्रश्न 15. ‘बालिका’ इति पदे कः प्रत्ययः अस्ति? स्पष्ट कुरुत।
उत्तर: ‘बालिका’ इति पदे ‘बालक’ शब्दे स्त्रीत्वविवक्षायां ‘टाप्’ प्रत्ययः (आ) भवति। [बालक + टाप् = बालिका]।

प्रश्न 16. अधोलिखितेषु वाक्येषु उपसर्गं चित्वा लिखत: (i) सः वनं प्रविशति (ii) त्वं अपवादं त्यज
उत्तर: (i) प्रविशति पदे उपसर्गः = प्र
(ii) अपवादं पदे उपसर्गः = अप

प्रश्न 17. ‘बालक’ शब्दस्य तृतीया विभक्तेः त्रिषु वचनेषु रूपाणि लिखत।
उत्तर: बालकेन (एकवचनम्), बालकाभ्याम् (द्विवचनम्), बालकैः (बहुवचनम्)।

प्रश्न 18. ‘लता’ शब्दस्य पञ्चमी विभक्तेः रूपाणि लिखत।
उत्तर: लतायाः (एकवचनम्), लताभ्याम् (द्विवचनम्), लताभ्यः (बहुवचनम्)।

प्रश्न 19. ‘पठ्’ धातोः लट् लकारे प्रथमपुरुषस्य त्रिषु वचनेषु रूपाणि लिखत।
उत्तर: पठति (एकवचनम्), पठतः (द्विवचनम्), पठन्ति (बहुवचनम्)।

प्रश्न 20. ‘भू’ (भव्) धातोः लङ् लकारे (भूतकाले) मध्यमपुरुषस्य रूपाणि लिखत।
उत्तर: अभवः (एकवचनम्), अभवतम् (द्विवचनम्), अभवत (बहुवचनम्)।

🛑 भाग 3: 3 अंक वाले 20 प्रश्न (व्याकरण एवं पाठ आधारित)

प्रश्न 1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत:

“अस्ति देउलाख्यो ग्रामः। तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म। एकदा केनापि आवश्यककार्येण तस्य भार्या बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता। मार्गे गहनकानने सा एकं व्याघ्रं ददर्श।”

(i) ग्रामस्य नाम किम् आसीत्?

(ii) राजसिंहः कः आसीत्?

(iii) बुद्धिमती मार्गे किम् ददर्श?

उत्तर:

(i) ग्रामस्य नाम देउलाख्यः आसीत्।

(ii) राजसिंहः एकः राजपुत्रः आसीत्।

(iii) बुद्धिमती मार्गे गहनकानने एकं व्याघ्रं ददर्श।

प्रश्न 2. शुकसप्तति ग्रन्थस्य सामान्यं परिचयम् लिखत।

उत्तर: शुकसप्ततिः संस्कृत साहित्यस्य एका प्रसिद्धा कथासरित् अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे एकः शुकः (तोता) स्वबुद्ध्या कौशलेन च विभिन्नकथानां माध्यमने विरहाकुलां नायिकां रक्षति। ‘बुद्धिर्बलवती सदा’ इति पाठः अस्मादेव ग्रन्थात् सम्पादितः अस्ति, यत्र मतिचातुर्यस्य वैशिष्ट्यं प्रदर्श्यते।

प्रश्न 3. कारकं कति भवन्ति? नामानि लिखत।

उत्तर: संस्कृते षट् कारकाणि भवन्ति (सम्बोधनस्य षष्ठीविभक्तेः च गणना कारकेषु न भवति):

1. कर्ता कारक (प्रथमा), 2. कर्म कारक (द्वितीया), 3. करण कारक (तृतीया), 4. सम्प्रदान कारक (चतुर्थी), 5. अपादान कारक (पञ्चमी), 6. अधिकरण कारक (सप्तमी)।

प्रश्न 4. ‘अशुद्धकारकाणां शोधनम्’ (वाक्य शुद्धि) कुरुत (किञ्चित् त्रीणि):

(i) श्री गणेशं नमः।

(ii) वृक्षस्य पत्राणि पतन्ति।

(iii) सः पादेन खञ्जः अस्ति।

उत्तर:

(i) शुद्धम्: श्री गणेशाय नमः (नमः योगे चतुर्थी)।

(ii) शुद्धम्: वृक्षात् पत्राणि पतन्ति (अपादाने पञ्चमी)।

(iii) शुद्धम्: सः पादेन खञ्जः अस्ति (येनाङ्गविकारः इति तृतीया – यह वाक्य पूर्वतः शुद्धः एव)।

प्रश्न 5. अधोलिखितानां वाक्यानां निर्देशानुसारं वाच्यपरिवर्तनं कुरुत:

(i) रामः ग्रन्थं पठति। (कर्मवाच्ये)

(ii) मया हस्यते। (कर्तृवाच्ये)

(iii) सीता फलं खादति। (कर्मवाच्ये)

उत्तर:

(i) कर्मवाच्यम्: रामेण ग्रन्थः पठ्यते।

(ii) कर्तृवाच्यम्: अहं हसामि।

(iii) कर्मवाच्यम्: सीतैया फलं खाद्यते।

प्रश्न 6. अपठित गद्यांशं पठित्वा उत्तराणि लिखत:

“संस्कृतभाषा अस्माकं देशस्य प्राचीनतमा भाषा अस्ति। इयं देवभाषा इति कथ्यते। सर्वे प्राचीनग्रन्थाः अस्यामेव भाषायां रचिताः सन्ति। अतः अस्याः महत्त्वं सर्वोपरि अस्ति।”

(i) का भाषा प्राचीनतमा अस्ति?

(ii) संस्कृतभाषा किम् कथ्यते?

(iii) अस्य गद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत।

उत्तर:

(i) संस्कृतभाषा अस्माकं देशस्य प्राचीनतमा भाषा अस्ति।

(ii) इयं देवभाषा इति कथ्यते।

(iii) शीर्षकम्: संस्कृतभाषायाः महत्त्वम्।

प्रश्न 7. प्रत्यय विग्रहं कृत्वा संज्ञा लिखत: (i) पठितवान् (ii) प्रहृत्य (iii) दानवीरः

उत्तर:

(i) पठितवान् = पठ् + क्तवतु (कृदन्त प्रत्ययः)

(ii) प्रहृत्य = प्र + हृ + ल्यप् (कृदन्त अव्ययः)

(iii) दानवीरः = दाने वीरः (सप्तमी तत्पुरुष समासः)।

प्रश्न 8. ‘अनुशासनम्’ इति पाठस्य मुख्यसन्देशः कः अस्ति?

उत्तर: ‘अनुशासनम्’ इति पाठस्य मुख्यः सन्देशः अस्ति यत् मानवजीवने नियमपालनं अनिवार्यं वर्तते। अनुशासन विना कस्यापि राष्ट्रस्य समाजस्य वा उन्नतिः असम्भावा अस्ति। अनुशासितः छात्रः एव श्रेष्ठनागरिकः भूत्वा देशसेवा कर्तुं शक्नोति।

प्रश्न 9. बुद्धिचातुर्यस्य महत्त्वं ‘बुद्धिर्बलवती सदा’ पाठस्याधारेण प्रतिपादयत।

उत्तर: अस्मिन् पाठे वर्णितं यत् सङ्कटकाले शारीरिकबलात् बुद्धिबलं महत्तरं भवति। बुद्धिमती नाम नारी व्याघ्रं दृष्ट्वा अपि न भीता, अपितु प्रत्युत्पन्नमत्या स्वपुत्रौ तर्जयन्ती व्याघ्रं भयाकुलं कृत्वा आत्मरक्षणं कृतवती। अतः उच्यते- ‘बुद्धिर्यस्य बलं तस्य’।

प्रश्न 10. अधोलिखितानां अव्ययपदानां उपयोगं कृत्वा वाक्यनिर्माणं कुरुत: (i) एव (ii) सदा (iii) कुत्र

उत्तर:

(i) एव: ईश्वरः सर्वत्र एव अस्ति।

(ii) सदा:सदा सत्यं वदेत्।

(iii) कुत्र: भवान् कुत्र गच्छति?

प्रश्न 11. संस्कृतभाषायां संख्यावाचकशब्दानां ज्ञानं स्पष्ट कुरुत (1 से 5 तक त्रिषु लिङ्गेषु)।

उत्तर:

– 1: एकः (पुं.), एका (स्त्री.), एकम् (नपुं।)

– 2: द्वौ (पुं.), द्वे (स्त्री.), द्वे (नपुं।)

– 3: त्रयः (पुं.), तिस्रः (स्त्री.), त्रीणि (नपुं।)

– 4: चत्वारः (पुं.), चतस्रः (स्त्री.), चत्वारी (नपुं।)

– 5: पञ्च (सभी लिङ्गों में समान भवति)।

प्रश्न 12. अयादि सन्धेः लक्षणं सोदाहरणं लिखत।

उत्तर: यदा ए, ऐ, ओ, औ इत्येतेषां वर्णानां पश्चात् कः अपि स्वरः आगच्छति, तदा क्रमशे अय्, आय्, अव्, आव् भवति। यथा-

– ने + अनम् = नयनम् (ए → अय्)

– पो + अनम् = पवनम् (ओ → अव्)

प्रश्न 13. ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठे कः ऐतिहासिकः / नैतिकः सन्देशः अस्ति?

उत्तर: अयं पाठः अस्मान् शिक्षयति यत् संसारे सर्व मान्यानां आज्ञासु माता सर्वोपरि अस्ति। रामः मातुः कैकेय्याः आज्ञां शिरसि मत्वा राज्यं त्यक्त्वा वनं जगाद। अत्र पितृभक्तेः मातृभक्तेः च परमोच्च आदर्शः स्थापितः अस्ति।

प्रश्न 14. कर्मधारय समासस्य परिभाषां सोदाहरणं लिखत।

उत्तर: यस्मिन् समासे पूर्वपदं विशेषणम् उत्तरपदं च विशेष्यं भवति (या उपमान-उपमेय भावः भवति), सः कर्मधारय समासः कथ्यते। यथा- कृष्णसर्पः (कृष्णः सर्पः), महापुरुषः (महान् च असौ पुरुषः)।

प्रश्न 15. लोट् लकारस्य (आज्ञार्थक) प्रयोगाय त्रीणि वाक्यानि लिखत।

उत्तर:

(1) त्वं गृहं गच्छ। (तुम घर जाओ)।

(2) छात्रः पाठं पठतु। (छात्र पाठ पढ़े)।

(3) वयं सत्यं वदाम। (हम सत्य बोलें)।

प्रश्न 16. स्वर सन्धेः कति भेदाः सन्ति? नामानि लिखत।

उत्तर: स्वर सन्धेः मुख्याः पञ्च भेदाः सन्ति:

1. दीर्घ स्वर सन्धिः, 2. गुण स्वर सन्धिः, 3. वृद्धि स्वर सन्धिः, 4. यण् स्वर सन्धिः, 5. अयादि स्वर सन्धिः।

प्रश्न 17. ‘टाप्’ इति स्त्रीप्रत्ययस्य विधानं सोदाहरणं स्पष्ट कुरुत।

उत्तर: अकारान्त पुल्लिङ्ग शब्दान् स्त्रीलिङ्गे परिवर्तयितुं ‘टाप्’ प्रत्ययस्य प्रयोगः क्रियते। टाप् प्रत्यये केवलं ‘आ’ अवशिष्यते। यथा- अज + टाप् = अजा, कोकिल + टाप् = कोकिला।

प्रश्न 18. ‘कवि’ शब्दस्य द्वितीया विभक्तेः रूपाणि त्रिषु वचनेषु लिखत।

उत्तर: कविम् (एकवचनम्), कवी (द्विवचनम्), कवीन (बहुवचनम्)।

प्रश्न 19. संस्कृत भाषायाः प्राचीनतायाः विषये त्रीणि वाक्यान लिखत।

उत्तर: (1) संस्कृतभाषा विश्वस्य प्राचीनतमा वैज्ञानिकतमा च भाषा वर्तते। (2) अस्माकं चत्वारो वेदाः उपनिषदाः च अस्यामेव भाषायां सन्ति। (3) इयं भाषा सर्वसाम् भारतीयभाषाणाम् जननी कथ्यते।

प्रश्न 20. श्लोकस्य अन्वयं कुरुत: “बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम्।”

उत्तर:अन्वयः: यस्य बुद्धिः (अस्ति), तस्य बलं (भवति), तु निर्बुद्धेः (मनुष्यस्य) बलं कुतः (भवितुं शक्नोति)? अर्थात बुद्धिमान् एव बलवान् भवति।

🛑 भाग 4: 4 अंक वाले 15 दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (निबंध, पत्र व व्याख्या)

प्रश्न 1. स्वप्राचार्याय शालाशुल्कमुक्यर्थं (फीस माफी हेतु) प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत।

उत्तर:

सेवायां,

श्रीमन्तः प्राचार्यमहोदयाः,

शासकीय उत्कृष्ट विद्यालयः, ग्वालियर (म.प्र.)

विषयः- शालाशुल्कमुक्यर्थं प्रार्थनापत्रम्।

महोदयाः,

सविनयं निवेदनं अस्ति यत् अहं भवतः विद्यालये दशम्यां कक्षायां पठामि। मम पिता एकः साधारणः कृषकः अस्ति। तस्य मासिमासिकी आयः अतीव न्यूना वर्तते, येन मम परिवारस्य भरण-पोषणं कठिनतया भवति। मम पिता मम शालाशुल्कं दातुं सर्वथा असमर्थः अस्ति।

अहं गतकक्षायां प्रथमस्थानं प्राप्तवान्। अतः प्रार्थये यत् मम निर्धनतां दृष्ट्वा मम शालाशुल्कं मुञ्चन्तु (माफ करें), येन मम अध्ययनं निरन्तरं चलितुं शक्नोति।

कार्तज्ञता प्रकटयामि।

भवतः आज्ञाकारी शिष्यः,

नाम- अनुराग शर्मा, कक्षा- दशमी ‘अ’

दिनांकः- 19 अक्टूबर 2026

प्रश्न 2. मित्राय भगिन्याः विवाहे आमन्त्रणार्थं एकं पत्रं संस्कृतभाषायां लिखत।

उत्तर:

परीक्षाभवनतः,

ग्वालियर (म.प्र.)

दिनांकः- 19 अक्टूबर 2026

प्रिय मित्र रमेश,

सप्रेम नमोनमः।

अत्र कुशलं तत्रास्तु। तव ज्ञात्वा प्रसन्नता भविष्यति यत् मम पूज्यायाः भगिन्याः (राधायाः) विवाहः आगामी नवम्बर मासस्य पञ्चम तिथौ निश्चितः जातः। विवाहस्य उत्सवे तव उपस्थितिः अतीव आवश्यकी अस्ति।

अतः अहं त्वाम् आदरपूर्वकं आमन्त्रयामि। विवाहसंस्कारात् दिनद्वयपूर्वं एव त्वं अत्र आगच्छ, येन वयं मिलित्वा आनन्दं लप्स्यामहे। तव आगमनस्य प्रतीक्षां करिष्यामि। पितृभ्यां नमः।

तव प्रियं मित्रम्,

सुरेशः

प्रश्न 3. संस्कृतभाषायाः महत्त्वम् इति विषये संस्कृतभाषायां निबंध लिखत (न्यूनातिन्यून 10 वाक्यानि)।

उत्तर:

1. संस्कृतभाषा विश्वस्य प्राचीनतमा सर्वश्रेष्ठा च भाषा अस्ति।

2. इयं भाषा देववाणी, गीर्वाणवाणी इति नाम्ना अपि ज्ञायते।

3. भारतस्य समस्तं प्राचीनं साहित्यं वेदारण्यक-उपनिषदादि अस्यामेव भाषायां वर्तते।

4. संस्कृतभाषा पूर्णतः वैज्ञानिकी अस्ति, अस्य व्याकरणं सुनिश्चितं वर्तते।

5. इयं भाषा भारतवर्षस्य राष्ट्रिय-एकतायाः मुख्यः आधारः अस्ति।

6. रामायणं महाभारतं च प्रसिद्धौ ग्रन्थौ संस्कृते एव रचितौ स्तः।

7. अस्याः भाषायाः शब्दावली अतीव विपुला समृद्धा च अस्ति।

8. संस्कृत शिक्षणेन मनुष्ये नैतिकगुणानां संस्काराणां च विकासः भवति।

9. आधुनिक युगे अपि कम्प्यूटर यन्त्राय संस्कृतभाषा सर्वश्रेष्ठा मन्यते।

10. अतः अस्माभिः अस्याः देवभाषायाः रक्षणं संवर्धनं च अवश्यं करणीयम्।

प्रश्न 4. ‘छात्रजीवनं’ (विद्यार्थी जीवनं च अनुशासनम्) इति विषये एकं श्रेष्ठं निबन्धं लिखत।

उत्तर:

1. मानवजीवनस्य सर्वश्रेष्ठा अवस्था छात्रजीवनं कथ्यते।

2. छात्रजीवनं एव सम्पूर्णजीवनस्य आधारशिला अस्ति।

3. अस्मिन् काले एव छात्राः विद्याध्ययनं कृत्वा ज्ञानं प्राप्नुवन्ति।

4. छात्रजीवने अनुशासनस्य सर्वाधिकं महत्त्वं भवति।

5. यः छात्रः समयस्य सदुपयोगं करोति, सः एव जीवने सफलतां लभते।

6. विद्यार्थिनां मुख्यं कर्तव्यं ‘अध्ययनं तपः’ (पढ़ाई ही तपस्या है) इति अस्ति।

7. छात्रे आलस्यं सर्वथा वर्जनीयं अस्ति, आलस्यं मनुष्यस्य परमशत्रुः।

8. गुरुजनानां आदरः, मातापित्रोः सेवा च छात्रस्य परमधर्मः मन्यते।

9. विद्या ददाति विनयं, अतः अनुशासितः छात्रः विनीतः भवति।

10. आदर्श छात्रः एव भविष्ये देशस्य सुयोग्यः नागरिकः भवति।

प्रश्न 5. अधोलिखितं पद्यांशं (श्लोकं) पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत:

“विचित्रसंसारे खलु नास्ति किञ्चित् निरर्थकम्।
अश्वश्चेद् धावने वीरः खरस्तस्य वहने वीरः॥”

(i) कीदृशे संसारे किञ्चित् निरर्थकं नास्ति?

(ii) अश्वः कस्मिन् कार्ये वीरः भवति?

(iii) भारवहने कः वीरः कथितः?

(iv) ‘खरः’ इत्यस्य पदस्य पर्यायपदं किम्?

उत्तर:

(i) विचित्र संसारे खलु किञ्चित् निरर्थकं नास्ति।

(ii) अश्वः धावने (दौड़ने में) वीरः भवति।

(iii) भारवहने खरः (गधा) वीरः कथितः।

(iv) ‘खरः’ इत्यस्य पदस्य पर्यायपदं गर्दभः भवति।

प्रश्न 6. ‘बुद्धिर्बलवती सदा’ पाठस्य कथासारं (Summary) हिन्दीभाषायां लिखत।

उत्तर: इस कथा में मतिचातुर्य के महत्त्व को रेखांकित किया गया है। बुद्धिमती नामक महिला अपने दो पुत्रों के साथ पिता के घर जा रही थी। रास्ते में एक भयानक जंगल में उसे एक बाघ मिला। बाघ को देखकर डरे बिना उसने प्रत्युत्पन्नमति (हाजिरजवाबी) से काम लिया और अपने दोनों पुत्रों को थप्पड़ मारते हुए कहा कि तुम दोनों एक-एक बाघ खाने के लिए क्यों लड़ रहे हो, इस एक को ही आधा-आधा बाँटकर खा लो। यह सुनकर बाघ ने उसे ‘व्याघ्रमारी’ समझा और डरकर भाग गया। बाद में एक सियार के उकसाने पर बाघ दुबारा आया, लेकिन बुद्धिमती ने सियार को ही फटकारते हुए ऐसी चाल चली कि बाघ फिर से जान बचाकर भागा। इससे यह सिद्ध होता है कि संकट में सदा बुद्धि ही सबसे बड़ा बल होती है।

प्रश्न 7. यण् सन्धेः परिभाषां चत्वारि उदाहरणाणि च विस्तरेण लिखत।

उत्तर: जब इ/ई, उ/ऊ, ऋ इत्येतेषां वर्णानां पश्चात् कः अपि असमानः स्वरः (भिन्न स्वर) आगच्छति, तदा संहितायाम् विषय इ-स्थाने य्, उ-स्थाने व्, ऋ-स्थाने र् भवति। इसे यण संधि कहते हैं।

चत्वारि उदाहरणाणि:

1. यदि + अपि = यद्यपि (इ + अ = य्)

2. इति + आदि = इत्यादि (इ + आ = या)

3. सु + आगतम् = स्वागतम् (उ + आ = वा)

4. अनु + अयः = अन्वयः (उ + अ = व्व्)

प्रश्न 8. तत्पुरुष समासस्य परिभाषां तस्य त्रीणि भेदान् सोदाहरणं लिखत।

उत्तर: यस्मिन् समासे प्रायेण उत्तरपदार्थस्य प्रधानता भवति, सः तत्पुरुष समासः कथ्यते। इसमें पूर्वपद की विभक्ति का लोप हो जाता है।

त्रीणि भेदाः:

1. द्वितीया तत्पुरुषः: कृष्णं श्रितः = कृष्णश्रितः।

2. पञ्चमी तत्पुरुषः: चोरात् भयम् = चौरभयम् (भय के योग में)।

3. षष्ठी तत्पुरुषः: देवस्य पूजा = देवपूजा, राज्ञः पुत्रः = राजपुत्रः।

प्रश्न 9. ‘अनुशासनम्’ इति विषये श्लोकद्वयं लिखत (अथवा कण्ठस्थ सुभाषितद्वयम्)।

उत्तर: (छात्र परीक्षा के लिए अपनी पाठ्यपुस्तक से कोई भी दो शुद्ध श्लोक लिख सकते हैं, यहाँ उदाहरण दिए गए हैं):

(1) “सुखार्थिनः कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम्।
सुखार्थी वा त्यजेद् विद्यां विद्यार्थी वा त्यजेत् सुखम्॥”

(2) “प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥”

प्रश्न 10. अधोलिखितानां वाक्यानां संस्कृतभाषायां अनुवादं कुरुत (किञ्चित् चत्वारि):

(i) राजा पुरुष को धन देता है।

(ii) विद्यालय के चारों ओर वृक्ष हैं।

(iii) तुम दोनों कहाँ जाते हो?

(iv) हिमालय पर्वतों में सबसे ऊँचा है।

(v) मुझे पढ़ना अच्छा लगता है।

उत्तर:

(i) नृपः पुरुषाय धनं ददाति (दान योग्ये चतुर्थी)।

(ii) विद्यालयं परितः वृक्षाः सन्ति (परितः योगे द्वितीया)।

(iii) युवां कुत्र गच्छथः?

(iv) हिमालयः पर्वतेषु उच्चतमः अस्ति।

(v) मह्यं पठनं रोचते (रुच् धातु योगे चतुर्थी)।

प्रश्न 11. द्वन्द्व समासस्य भेदान् सोदाहरणं स्पष्ट कुरुत।

उत्तर: द्वन्द्व समास मुख्य रूप से तीन प्रकार का होता है:

1. इतरेतर द्वन्द्वः: जहाँ दोनों पदों का अपना अलग अस्तित्व होता है और वचन संख्या के अनुसार होता है। यथा- रामलक्ष्मणौ (रामः च लक्ष्मणः च)।

2. समाहार द्वन्द्वः: जहाँ पद समूह या समुदाय का बोध कराते हैं और पद हमेशा नपुंसकलिंग एकवचन में होता है। यथा- पाणिपादम् (पाणी च पादौ च एतेषां समाहारः – हाथ और पैर का समूह)।

3. एकशेष द्वन्द्वः: जहाँ दो पदों में से केवल एक पद ही शेष बचता है। यथा- पित्रौ (माता च पिता च)।

प्रश्न 12. कारक विभक्तयः उपपद विभक्तयः च किम् अन्तरं भवति? सोदाहरणं निरूपयत।

उत्तर:

– कारक विभक्तिः: जब वाक्य में क्रिया के आधार पर पद में कोई विभक्ति लगती है, तो उसे कारक विभक्ति कहते हैं। यह बलवान होती है। यथा- ‘रामः ग्रामं गच्छति’ (गमन क्रिया के कारण ग्राम में द्वितीया)।

– उपपद विभक्तिः: जब वाक्य में क्रिया को छोड़कर किसी विशेष पद या अव्यय (जैसे- नमः, सह, परितः, विना) के समीप होने के कारण कोई विशेष विभक्ति लगती है, तो उसे उपपद विभक्ति कहते हैं। यथा- ‘रामेण सह सीता गच्छति’ (सह के कारण राम में तृतीया लगी)।

नियम: ‘उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी’ (कारक विभक्ति हमेशा उपपद से अधिक बलवान होती है)।

प्रश्न 13. ‘शतृ’ एवं ‘शानच्’ प्रत्यययोः विधानं सोदाहरणं लिखत।

उत्तर: वर्तमान काल के अर्थ में (करता हुआ, जाता हुआ) परस्मैपदि धातुओं के साथ शतृ और आत्मनेपदि धातुओं के साथ शानच् प्रत्यय का प्रयोग होता है।

– शतृ प्रत्ययः: इसमें ‘अत्’ शेष रहता है (पुं. में अन्)। यथा- पठ् + शतृ = पठन् (पढ़ता हुआ), गम् + शतृ = गच्छन्।

– शानच् प्रत्ययः: इसमें ‘मान’ शेष रहता है। यथा- सेव् + शानच् = सेवमानः (सेवा करता हुआ), लभ् + शानच् = लभमानः।

प्रश्न 14. नाट्यांशं पठित्वा उत्तराणि लिखत (मातुराज्ञा गरीयसी पाठाधारेण):

“रामः- तात! मातुः कैकेय्याः वचनेन मया वनं गन्तव्यम्। राज्यं तु भरताय देयम्। भरतः मम अनुजः अस्ति, तस्य अधिकारः पूज्यः।”

(i) रामः कस्य वचनेन वनं गन्तुं तत्परः भवति?

(ii) राज्यं कस्मै देयम् आसीत्?

(iii) भरतः रामस्य कः आसीत्?

(iv) ‘अनुजः’ इत्यस्य पदस्य विलोमपदं किम्?

उत्तर:

(i) रामः मातुः कैकेय्याः वचनेन वनं गन्तुं तत्परः भवति।

(ii) राज्यं भरताय देयम् आसीत्।

(iii) भरतः रामस्य अनुजः (छोटा भाई) आसीत्।