स्कूल शिक्षा विभाग मध्य प्रदेश द्वारा कक्षा 9 वीं से 12 वीं तक के विद्यार्थियों के लिए सितम्बर 2026 में त्रैमासिक परीक्षा का आयोजन किया जाना है इस हेतु शैक्षणिक केलेंडर 2026 के पाठ्यक्रम ( syllabus) के अनुरूप विषय वस्तु से त्रैमासिक परीक्षा 2026 के प्रश्न पत्र तैयार होंगे . यह प्रश्न प्रत्र वार्षिक परीक्षा के अंक विभाजन / ब्लू प्रिंट अनुरूप होंगे अर्थात जिस प्रकार का प्रश्न पत्र वार्षिक परीक्षा में स्टूडेंट्स को प्राप्त होगा वैसा पैटर्न ही त्रैमासिक परीक्षा में देखने को मिलेगा .

Note – इंग्लिस मीडियम के लिए इस लिंक से देखें
हिन्दी मीडियम के स्टूडेंट्स के लिए त्रैमासिक परीक्षा 2026 हेतु कक्षा 9 से 12 वीं तक के विभिन्न विषयों हेतु सिलेबस इस प्रकार होगा .
कक्षा 9
कक्षा 9 हिंदी सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
हिंदी: अपठित गद्यांश, काव्य खंड (साखियाँ एवं सबद- कबीर), व्याकरण (शब्द निर्माण- उपसर्ग, प्रत्यय)। ब्रिज कोर्स, ब्रिज कोर्स (सप्ताह-6, सप्ताह-7, सप्ताह-8), निबन्ध लेखन, पत्र लेखन, पुस्तक: क्षितिज भाग-1
गद्यखण्ड: दो बैलों की कथा – (प्रेमचंद)
काव्यखण्ड: साखियाँ एवं सबद (कबीर)
व्याकरण: तत्सम, तद्भव, उपसर्ग, प्रत्यय, पर्यायवाची, विलोम, मुहावरे-लोकोक्तियाँ, पत्र-लेखन (औपचारिक / अनौपचारिक पत्र), निबंध लेखन, वर्तनी परिचय एवं सुधार, देशज शब्द, विदेशी शब्द, सन्धि परिचय एवं प्रकार, निपात शब्द।
इस विषय का त्रैमासिक परीक्षा हेतु महत्वपूर्ण प्रश्न आधारित अभ्यास प्रश्न पत्र देखें
कक्षा 9 अंग्रेजी – सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
Bridge Course (Unit-1, Unit-2, Unit-3, Unit-4)। Bridge Course (Unit-5, Unit-6, Unit-7),Bridge Course: Week-VI, VII, VIII
Beehive: Lesson-1 The Fun They Had, Poetry-1. The Road Not Taken
Grammar: Present Tense, Past Tense, Articles, Project Work Beehive: Lesson-2 The Sound of Music
Poetry: 2. Wind
Moments: Lesson-1 The Lost Child
Grammar: Preposition
Writing: Essay Writing
Reading: Note Making
Project Work
इस विषय का त्रैमासिक परीक्षा हेतु महत्वपूर्ण प्रश्न आधारित अभ्यास प्रश्न पत्र देखें
कक्षा 9 संस्कृत सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
संस्कृत: प्रथमः पाठः (भारतीवसंतगीतिः), व्याकरण (वर्ण विचार, संज्ञा व परिभाषा प्रकरण)। पाठ 2 (स्वर्णकाकः)।ब्रिजकोर्स (सप्ताह-6, सप्ताह-7, सप्ताह-8), प्रथमः पाठः- भारतीवसन्तगीतिः, व्याकरणवीथिः (प्रथमः पाठः वर्ण विचारः) , पाठ: द्वितीय पाठ:- स्वर्णकाकः, तृतीय पाठः गोदोहनम्, चतुर्थ पाठ:- सूक्तिमौक्तिकम्
व्याकरणविधिः:
द्वितीय अध्याय – संज्ञा एवं परिभाषा प्रकरणम्
तृतीय अध्याय – सन्धि सामान्य परिचय एवं भेद
चतुर्थ अध्याय – शब्दरूप सामान्य परिचय
अन्य कार्य: परियोजना कार्य, भाष्याभ्यासकार्या
इस विषय का त्रैमासिक परीक्षा हेतु महत्वपूर्ण प्रश्न आधारित अभ्यास प्रश्न पत्र देखें
कक्षा 9 विज्ञान सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (हमारे आस-पास के पदार्थ)। अध्याय 2 (क्या हमारे आस-पास के पदार्थ शुद्ध हैं, ब्रिजकोर्स (सप्ताह-6, 7, 8)
प्रायोगिक: सरल व संयुक्त सूक्ष्मदर्शी के भागों का अध्ययन,
अध्याय 5: जीवन की मौलिक इकाई
अध्याय 7: गति
प्रायोगिक कार्य: वास्तविक विलयन, कोलाइडी विलयन एवं निलंबन तैयार करना; लोहे के चूर्ण एवं सल्फर का प्रयोग
प्रोजेक्ट कार्य: कोई भी दो प्रोजेक्ट
कक्षा 9 गणित सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (संख्या पद्धति) अध्याय 2 (बहुपद), ब्रिज कोर्स , 3. निर्देशांक ज्यामितीय
कक्षा 9 सामाजिक विज्ञान सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
इतिहास (अध्याय 1: फ्रांसीसी क्रांति), भूगोल (अध्याय 1: भारत- आकार और स्थिति)। इतिहास (अध्याय 2: यूरोप में समाजवाद एवं रूसी क्रांति), सामाजिक विज्ञान (कक्षा 9वीं)
परियोजना कार्य
राजनीति:
अध्याय 1- लोकतंत्र क्या? लोकतंत्र क्यों?
अर्थशास्त्र:
अध्याय 1- पालमपुर गाँव की कहानी
भूगोल:
अध्याय 2- भारत का भौतिक स्वरूप
इतिहास:
अध्याय 2- यूरोप में समाजवाद एवं रूसी क्रांति
अन्य कार्य:
कक्षा 10
कक्षा 10 हिंदी सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
क्षितिज भाग-2 (काव्य खंड: पद- सूरदास, गद्य खंड: नेताजी का चश्मा- स्वयं प्रकाश), व्याकरण (पदबंध)। क्षितिज भाग-2 (काव्य खंड: राम-लक्ष्मण-परशुराम संवाद, गद्य खंड: बालगोबिन भगत- रामवृक्ष बेनीपुरी), व्याकरण (वाच्य परिवर्तन) कृतिका भाग-2: माता का अँचल (शिवपूजन सहाय)
व्याकरण: काव्य की परिभाषा एवं भेद (प्रबंध काव्य), रस की परिभाषा, प्रकार व अंग उदाहरण सहित, सन्धि एवं समास (भेद व उदाहरण), निबन्ध लेखन, रूपरेखा निर्माण
व्याकरण:लोकोक्तियाँ
मुहावरे
छन्द (दोहा, चौपाई)
कवि/लेखक परिचय
अनुच्छेद लेखन
विज्ञापन लेखन
कक्षा 10 अंग्रेजी सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
First Flight (Lesson 1: A Letter to God, Poem 1: Dust of Snow, Poem 2: Fire and Ice), Grammar (Articles & Tenses), Writing (Formal Letter, Paragraph Writing). First Flight (Lesson 2: Nelson Mandela, Poem 3: A Tiger in the Zoo), Footprints Without Feet (Lesson 1: A Triumph of Surgery), Grammar (Modal First Flight: Lesson-3 Two Stories about Flying, Poetry-4. How to Tell Wild Animals, 5. The Ball Poem
Footprints Without Feet: Lesson-1 A Triumph of Surgery, Lesson-2 The Thief’s Story
Writing/Reading: Essay Writing, Picture Composition, Note Making
Grammar: Modals, First Flight:Lesson-4: From the Diary of Anne Frank
Poetry:Amanda
Foot Prints without Feet:Lesson-3: The Midnight Visitor
Lesson-4: A Question of Trust
Writing:Informal Letter
Project Work
कक्षा 10 संस्कृत सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
प्रथमः पाठः (शुचिपर्यावरणम्), व्याकरण (संधि प्रकरण)। द्वितीयः पाठः (बुद्धिर्बलवती सदा), व्याकरण (व्यंजन व विसर्ग संधि)।तृतीयः पाठः- शिशुलालनम्, चतुर्थः पाठः- जननी तुल्यवत्सला
व्याकरणवीथिः: तृतीयः अध्यायः- सन्धिः भेदः, चतुर्थः अध्यायः- शब्दरूप (सामान्य परिचय), पञ्चमः अध्यायः- धातुरूपाणि (सामान्य परिचय), अपठित गद्यांश एवं पाठगत व्याकरणम् संस्कृत (संस्कृतम्)
स्वमूल्यांकनम्
पंचमः पाठः – जननी तुल्यवत्सला
षष्ठः पाठः – सुभाषितानि
सप्तमः पाठः – सौहार्दं प्रकृतेः शोभा
व्याकरणवीथिः – षष्ठः अध्यायः – उपपदविभक्तयः
सप्तमः अध्यायः – प्रत्ययाः
अष्टमः अध्यायः – अव्ययाः
निबंध लेखनम्
अपठित गद्यांशम्
धातुरूप व्याकरणम्
परियोजना कार्य
कक्षा 10 विज्ञान
अध्याय 1 (रासायनिक अभिक्रियाएँ एवं समीकरण)। अध्याय 2 (अम्ल, क्षारक एवं लवण), अध्याय-5 जैव प्रक्रम, अध्याय-6 नियंत्रण एवं समन्वन , अध्याय-9: प्रकाश का परावर्तन तथा अपवर्तन
अध्याय-10: मानव नेत्र तथा रंग बिरंगा संसार
कक्षा 10 गणित सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (वास्तविक संख्याएँ)। अध्याय 2 (बहुपद) , अध्याय 3- दो चरों वाले रैखिक समीकरण युग्म, अध्याय 4- द्विघात समीकरण, अध्याय 5- समांतर श्रेणियां, 6 त्रिभुज , 7 निर्देशांक ज्यामितीय
कक्षा 10 सामाजिक विज्ञान सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
भूगोल (अध्याय 1: संसाधन एवं विकास), इतिहास (अध्याय 1: यूरोप में राष्ट्रवाद का उदय)। भूगोल (अध्याय 2: वन एवं वन्य जीव संसाधन), इतिहास (अध्याय 2: भारत में राष्ट्रवाद)। भूगोल: अध्याय 2- वन एवं वन्य जीव संसाधन
राजनीति: अध्याय 2- संघवाद
अर्थशास्त्र: अध्याय 2- भारतीय अर्थव्यवस्था के क्षेत्रक, भूगोल:अध्याय 3- जल संसाधन
अध्याय 5- खनिज तथा ऊर्जा संसाधन
(उपर्युक्त अध्याय 4-5 से संबंधित मानचित्र का अभ्यास)
इतिहास:अध्याय 2- भारत में राष्ट्रवाद
प्रायोजना कार्य
कक्षा 11 सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
कक्षा 11 हिंदी
- आरोह भाग-1 (काव्य खंड): कबीर के पद, मीरा के पद।
- आरोह भाग-1 (गद्य खंड): नमक का दारोगा (प्रेमचंद), मियाँ नसीरुद्दीन (कृष्णा सोबती)।
- वितान भाग-1: अध्याय 1 (भारतीय गायिकाओं में बेजोड़ – लता मंगेशकर)।
- व्याकरण / अभिव्यक्ति और माध्यम: शब्द शक्ति, शब्द गुण, अभिव्यक्ति और माध्यम के बिंदु आरोह भाग 1: कबीर (हम तो एक-एक करि जांनां), नमक का दारोगा (प्रेमचंद), मियां नसीरूदद्धीन (कृष्णा सोबती), अपू के साथ ढाई साल (सत्यजित राय)
अभिव्यक्ति और माध्यम: जनसंचार माध्यम
व्याकरण: काव्य के भेद (प्रबन्ध एवं मुक्तक), अलंकार (वक्रोक्ति, दृष्टांत, उदाहरण, विशेषोक्ति), सार संक्षेपण, विज्ञापन, संवाद, अनुच्छेद लेखन, भाव पल्लवन - हिंदी (Hindi)
- आरोह भाग 1 (काव्यखण्ड):
- कबीर
- मीरा
- मेरे तो गिरधर गोपाल
- गद्यखण्ड:
- विदाई संभाषण (बाल मुकुंद गुप्त)
- वितान भाग 1:
- भारतीय गायिकाओं में बेजोड़ – लता मंगेशकर (कुमार गंधर्व)
- अभिव्यक्ति और माध्यम:
- पत्रकारिता के विविध आयाम
- व्याकरण
कक्षा 11 अंग्रेजी सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
- Hornbill: Lesson 1 (The Portrait of a Lady), Poem 1 (A Photograph), Lesson 2 (We’re Not Afraid to Die…), Poem 2 (The Laburnum Top).
- Snapshots: Lesson 1 (The Summer of the Beautiful White Horse).
- Grammar & Writing: Tenses, Determiners, Notice Writing, Poster Making. Hornbill: Lesson 3- Discovering Tut: The Saga Continues
Snapshots: Lesson-1 The Summer of the Beautiful White Horse
Writing/Reading: Poster Making, Notice Writing, Formal Letter, Reading Comprehension, Note making , Hornbill (Prose):Poetry
Poetry:The Voice of the Rain
Snapshots:Lesson-2: The Address
Grammar:Preposition
Compound Sentences (Co-ordinate clauses)
Writing:Informal Letter
Paragraph Writing
Project Work
कक्षा 11 संस्कृत सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
- पाठ्यपुस्तक: प्रथमः पाठः (वेदामृतम्), द्वितीयः पाठः (ऋतुचित्रणम्)।
- व्याकरण: वर्ण विचार, स्वर संधि, विसर्ग संधि, शब्द रूप। तृतीयः पाठः- ऋतुचर्या, चतुर्थ पाठः- वीरःसर्वदमनः
व्याकरणम्: सन्धिः, कारक प्रकरणम्, शब्दरूप (अकारान्त, आकारान्त)
संस्कृत साहित्य का इतिहास: प्रथम अध्याय- संस्कृत भाषा का उद्भव एवं विकास, पाठगत-व्याकरणम्, पंचमः पाठः: शुकनासोपदेशः
षष्ठः पाठः: अहम् अपि साधु मन्ये
पाठगत व्याकरणम्: व्याकरणम् – समासाः, उपसर्गाः, प्रत्ययाः, अव्ययाः च।
धातुरूपाणि
कक्षा 11 भौतिक शास्त्र सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (मात्रक और मापन), अध्याय 2 (सरल रेखा में गति), अध्याय 3- समतल में गति, अध्याय 4- गति के नियम, अध्याय-5: कार्य ऊर्जा एवं शक्ति
कक्षा 11 रसायनशास्त्र सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (रसायन विज्ञान की कुछ मूल अवधारणाएँ), अध्याय 2 (परमाणु की संरचना)।अध्याय 3- तत्वों का वर्गीकरण एवं गुणधर्मों में आवर्तिता, अध्याय 8- कार्बनिक रसायन: कुछ मूलभूत सिद्धांत एवं तकनीकें, प्रयोग: तत्वों की पहचान (कार्बनिक), अध्याय-4: रासायनिक आबंधन एवं आण्विक संरचना
अध्याय-6: साम्यावस्था
प्रयोग: तत्वों की पहचान करना।
कक्षा 11 गणित सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (समुच्चय), अध्याय 2 (संबंध एवं फलन , अध्याय 3- त्रिकोणमितीय फलन, अध्याय 4- समिश्र संख्याएँ एवं द्विघात समीकरण, अध्याय 5- रैखिक असमिकाएँ, अध्याय-6: क्रमचय एवं संचय
अध्याय-7: द्विपद प्रमेय
कक्षा 11 जीव विज्ञान सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (जीव जगत), अध्याय 2 (जीव जगत का वर्गीकरण), अध्याय 3 (वनस्पति जगत),अध्याय 4- प्राणी जगत, अध्याय 5- पुष्पी पादपों की आकारिकी, अध्याय 6- पुष्पी पादपों का शरीर
प्रायोगिक: सोलैनेसी कुल के पौधे का अध्ययन, जड़ों/तनों की अनुप्रस्थ काट की अस्थाई स्लाइड बनाना, अध्याय-7: प्राणियों में संरचनात्मक संगठन
अध्याय-8: कोशिका जीवन की इकाई
कक्षा 11 इतिहास सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (लेखन कला और शहरी जीवन), अध्याय 2 (तीन महाद्वीपों में फैला हुआ साम्राज्य), अनुभाग दो साम्राज्य (भूमिका, कालक्रम दो लगभग 100 ई.पू. से 1300 ईसवी), विषय 2: तीन महाद्वीपों में फैला हुआ साम्राज्य, मानचित्र व प्रोजेक्ट कार्य, विषय 3: यायावर साम्राज्य
मानचित्र कार्य, प्रोजेक्ट कार्य
कक्षा 11 राजनीतिशास्त्र सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
- भारत का संविधान सिद्धांत और व्यवहार: अध्याय 1 (संविधान- क्यों और कैसे?), अध्याय 2 (भारतीय संविधान में अधिकार)।
- राजनीतिक सिद्धांत: अध्याय 1 (राजनीतिक सिद्धांत- एक परिचय), भारत का संविधान, सिद्धांत एवं व्यवहार: अध्याय 3- चुनाव और प्रतिनिधित्व
राजनीतिक सिद्धांत: अध्याय 3- समानता, पाठ्य पुस्तक- भारत का संविधान: सिद्धांत एवं व्यवहार:अध्याय 4- कार्यपालिका
पाठ्य पुस्तक- राजनीतिक सिद्धांत:अध्याय 4- सामाजिक न्याय
कक्षा 11 भूगोल सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
- भौतिक भूगोल के मूल सिद्धांत: अध्याय 1 (भूगोल एक विषय के रूप में), अध्याय 2 (पृथ्वी की उत्पत्ति एवं विकास)।
- भारत भौतिक पर्यावरण: अध्याय 1 (भारत- स्थिति), अध्याय 2 (संरचना तथा भू-आकृति विज्ञान)। भौतिक भूगोल के मूल सिद्धांत: अध्याय 2- पृथ्वी की उत्पत्ति एवं विकास, अध्याय 3- पृथ्वी की आंतरिक संरचना, अध्याय 4- महासागरों और महाद्वीपों का वितरण
प्रायोगिक: अध्याय 1- मानचित्र का परिचय, भौतिक भूगोल के मूल सिद्धांत: - अध्याय 5- भू-आकृतिक प्रक्रियाएं
- अध्याय 6- भू-आकृतियाँ तथा उनका विकास
- भारत भौतिक पर्यावरण:
- अध्याय 3- अपवाह तंत्र
कक्षा 11 अर्थशास्त्र सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
- सांख्यिकी: अध्याय 1 (परिचय), अध्याय 2 (आंकड़ों का संग्रह)।
- भारतीय अर्थव्यवस्था का विकास: अध्याय 1 (स्वतंत्रता की पूर्व संध्या पर भारतीय अर्थव्यवस्था), अध्याय 2 (भारतीय अर्थव्यवस्था 1950-1990)।, सांख्यिकी में अर्थशास्त्र:
- अध्याय 5- केंद्रीय प्रवृत्ति के माप
- भारतीय अर्थव्यवस्था का विकास:
- अध्याय- उदारीकरण, निजीकरण और वैश्वीकरण: एक समीक्षा
कक्षा 11 समाजशास्त्र सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (समाजशास्त्र एवं समाज), अध्याय 2 (समाजशास्त्र में प्रयुक्त शब्दावली, संकल्पनाएँ एवं उनका उपयोग), अध्याय 3- पर्यावरण और समाज (समाज का बोध), अध्याय 2- समाज शास्त्र में प्रयुक्त शब्दावली, संकल्पनाएं एवं उनका उपयोग, प्रोजेक्ट कार्य (फ्रांसीसी क्रांति से सामाजिक परिवर्तन), अध्याय 3: सामाजिक संस्थाओं को समझना (समाज शास्त्र का परिचय)
कक्षा 11 लेखाशास्त्र सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (लेखांकन एक परिचय), अध्याय 2 (लेखांकन के सैद्धांतिक आधार)। भाग-1: अध्याय 3- लेन-देनों का अभिलेखन-1, भाग-1 -> अध्याय-4: लेन-देनों का अभिलेखन-2
भाग-1 -> अध्याय-5: बैंक समाधान विवरण
कक्षा 11 व्यावसाय अध्ययन सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
अध्याय 1 (व्यवसाय, व्यापार और वाणिज्य), अध्याय 2 (व्यावसायिक संगठन के स्वरूप), अध्याय 3- निजी, सार्वजनिक एवं भूमंडलीय उपक्रम, अध्याय 4- व्यावसायिक सेवाएं, अध्याय-5: व्यवसाय की उभरती पद्धतियां
अध्याय-6: व्यवसाय का सामाजिक उत्तरदायित्व एवं व्यावसायिक नैतिकता
कक्षा 11 कृषि के लिए उपयोगी विज्ञान एवं गणित के मूल तत्व- सिलेबस त्रैमासिक परीक्षा
1. पदार्थों के गुण, घनत्व, आर्किमिडीज सिद्धांत, श्यानता, पृष्ठ तनाव एवं वायुमंडलीय दाब।
2. घर्षण
इकाई-2: ऊष्मा
- (अ) विशिष्ट ऊष्मा और गुप्त ऊष्मा का प्रारंभिक ज्ञान, गलनांक, क्वथनांक, प्रेशर कुकर का सिद्धांत।
- (ब) चालन, संवहन का विकिरण।
- (स) आर्द्रता, शुष्कथा व नमी।
इकाई-3: ध्वनि
- परिभाषा, ध्वनि तरंगों का संचरण, ध्वनि का वेग, ध्वनि का उत्पादन व पुनरुत्पादन ध्वनि प्रदूषण।
प्रायोगिक कार्य (Practicals):
- निकलसन हाइड्रोमीटर द्वारा ठोस का आपेक्षिक घनत्व ज्ञात करना।
- ऊष्मा एवं ताप, परिभाषा एवं मापन।
- परमाणु संरचना—इसके घटक, मॉडल एवं सिद्धांत।
- प्रायोगिक कार्य: इन इकाइयों से संबंधित प्रयोग।
- हाइड्रोमीटर प्रकार एवं कार्यनिक सिद्धांत।
इकाई-4: द्रव का रासायनिक वर्गीकरण—तत्व, यौगिक, मिश्रण रासायनिक संयोग के नियम, परमाणु की संरचना का सामान्य ज्ञान, परमाणु घटक, इलेक्ट्रॉन, प्रोटॉन व न्यूट्रॉन।
इकाई-5: विलयन—तुल्यांकी-भार, आयतन व परमाणु में अंतर, विलयन में रासायनिक अभिक्रियाएं, विलेयता गुणनफल, विलेयता गुणनफल के उपयोग, घुलनशीलता को प्रभावित करने वाले कारक।
प्रायोगिक कार्य (Practicals):निकलसन हाइड्रोमीटर द्वारा ठोस का आपेक्षिक घनत्व ज्ञात करना।
कक्षा 11 फसल उत्पादन-
- कृषि परिचय
- खेती का महत्व
3. फसलों के वर्गीकरण एवं फसल चक्र।
4. मिश्रित फसल, महत्व, सिद्धांत एवं आवश्यकता।
अध्याय-5: मृदा-परीक्षण निर्माण शब्दावली, वर्गीकरण एवं विशेषताएं।
अध्याय-6: मृदा के भौतिक गुण।
अध्याय-7: अम्लीय एवं क्षारीय मृदाएं—बनने के कारण उनका प्रभाव, वर्गीकरण व सुधार।
- अध्याय-8: मृदा क्षरण एवं संरक्षण।
- अध्याय-9: भू-परिष्करण—परिभाषा, प्रकार, उद्देश्य एवं महत्व।
- प्रायोगिक कार्य:
- कृषि यंत्रों की पहचान करना।
- भू-परिष्करण में अन्य यंत्रों/हल की विशेषताएँ व उपयोग।
कक्षा 11 पशुपालन-
1 . प्रारम्भिक अध्ययन
2. पशु शरीर के अंग
3, गाय भैंस के प्रमुख संस्थान
4. पशुवों की उन्नत नस्लें
- अध्याय-5: पशुओं की उन्नत नस्लें—इन इकाइयों से संबंधित प्रयोग।
- अध्याय-6: पशु प्रजनन—अंत:उद्देश्य ऋतु चक्र क्रिया एवं प्रजनन नीति।
- अध्याय-7: कृत्रिम गर्भाधान—अर्थ, परिभाषा, गुण दोष एवं क्रिया विधि का अध्ययन।
अध्याय-8: सूक्ष्म परोपजीवी—परिभाषा, गुण एवं अनुप्रयोग।
अध्याय-9: पशु प्रबंध एवं देखरेख—स्वच्छ एवं बीमार पशु, पशु गृह व्यवस्था, ऋतुमयी, गर्भवती एवं दुधारू गाय का प्रबंध।
अध्याय-10: पशु प्रबंध एवं देखरेख—बधियाकरण, चिन्हांकन, सींगरोधन, खुर कतरना, भार गणना करना।
प्रायोगिक कार्य: इन इकाइयों से संबंधित प्रायोगिक कार्य।
कक्षा 12
कक्षा 12 हिंदी
- आरोह भाग-2 (काव्य खंड): आत्मपरिचय, एक गीत (हरिवंश राय बच्चन), पतंग (आलोक धन्वा)।
- आरोह भाग-2 (गद्य खंड): भक्तिन (महादेवी वर्मा), बाज़ार दर्शन (जैनेंद्र कुमार)।
- वितान भाग-2: अध्याय 1 (सिल्वर वैडिंग – मनोहर श्याम जोशी)। जूझ .
- व्याकरण: रस एवं उसके भेद, अलंकार (मानवीकरण, पुनरुक्तिप्रकाश, संदेह, भ्रांतिमान, विरोधाभास)।
अभिव्यक्ति और माध्यम: विभिन्न माध्यमों के लिए लेखन, पत्रकारीय लेखन के विभिन्न रूप और लेखन प्रक्रिया
व्याकरण: रस परिचय, प्रकार व अंग, अलंकार (संदेह, सांगरूपक, भ्रांतिमान, विरोधाभास, व्यतिरेक), सार संक्षेपण, विज्ञापन, संवाद, अनुच्छेद लेखन, भाव पल्लवन - आरोह भाग-2 (काव्यखण्ड):
- कविता के बहाने (कुँवर नारायण)
- बात सीधी थी पर (कुँवर नारायण)
- कैमरे में बंद अपाहिज (रघुवीर सहाय)
- गद्यखण्ड:
- काले मेघा पानी दे (धर्मवीर भारती)
- अभिव्यक्ति और माध्यम:
- कैसे बनती है कविता, नाटक लिखने का व्याकरण
- व्याकरण:
- छन्द (सोरठा, कवित्त, सवैया, रुबाइयाँ) परिचय एवं प्रकार
- शब्दगुण (परिचय एवं प्रकार)
- शब्द युग्म एवं प्रकार
- मुहावरे, लोकोक्तियाँ
- प्रायोजना कार्य
कक्षा 12 अंग्रेजी
- Flamingo: Lesson 1 (The Last Lesson), Poem 1 (My Mother at Sixty-six), Lesson 2 (Lost Spring), Poem 2 (Keeping Quiet).
- Vistas: Lesson 1 (The Third Level).
- Writing: Formal Letters, Notice Writing, Formal & Informal Invitations and Replies. Flamingo: Lesson 3- Deep Water, Poetry- 2 Keeping Quiet, Lesson-3 Journey to the End of the Earth
Vistas: Lesson-2 The Tiger King
Grammar/Writing: Clauses (Adverb), Poster Making, Advertisement, Article Writing, Project Work, Flamingo:Lesson-4: The Rattrap
Vistas:Lesson-4: The Enemy
Grammar:Narration
Compound Sentences (Co-ordinate clauses)
Project Work
कक्षा 12 संस्कृत
- पाठ्यपुस्तक: प्रथमः पाठः (अनुशासनम्), द्वितीयः पाठः (न त्वहं कामये राज्यं)।
- व्याकरण: स्वर संधि, व्यंजन संधि, विसर्ग संधि, प्रत्यय।, तृतीयः पाठः- प्रजानुरंजको नृपः, चतुर्थः पाठः- दौवारिकस्य निष्ठा
व्याकरणम्: संधिः, कारकप्रकरणम्, शब्दरूप (अकारान्त, आकारान्त)
संस्कृत साहित्य का इतिहास: चतुर्थः पाठः- महाकाव्य, पाठगत-व्याकरणम्, पंचमः पाठः: सुवर्णशकटम्
षष्ठः पाठः: नैकेनापि समं गता वसुमती, पाठगत व्याकरणम्।
व्याकरणम्: समासाः, उपसर्गाः, प्रत्ययाः, अव्ययाः, धातुरूपाणि च।
कक्षा 12 भौतिक शास्त्र
अध्याय 1 (वैद्युत आवेश तथा क्षेत्र), अध्याय 2 (स्थिरवैद्युत विभव तथा धारिता)।अध्याय 3- विद्युत धारा, अध्याय 4- गतिमान आवेश तथा चुम्बकत्व,अध्याय-5: चुम्बकत्व एवं द्रव्य
कक्षा 12 रसायनशास्त्र
अध्याय 1 (विलयन), अध्याय 2 (वैद्युतरसायन), अध्याय 6- हैलोएल्केन एवं हैलो ऐरीन, अध्याय 4- d एवं f ब्लाक के तत्व, प्रयोग: अनुमापन अभ्यास,अध्याय-5: उपसहसंयोजन यौगिक
अध्याय-6: जैव अणु
प्रयोग: अकार्बनिक लवण का गुणात्मक विश्लेषण।
कक्षा 12 गणित
अध्याय 1 (संबंध एवं फलन), अध्याय 2 (प्रतिलोम त्रिकोणमितीय फलन),अध्याय 3- आव्यूह, अध्याय 4- सारणिक,अध्याय-5: सांतत्य तथा अवकलनीयता
अध्याय-6: अवकलज के अनुप्रयोग
कक्षा 12 जीव विज्ञान
अध्याय 1 (पुष्पी पादपों में लैंगिक जनन), अध्याय 2 (मानव जनन), प्रायोगिक: पराग अंकुरण का अस्थाई स्लाइड द्वारा अध्ययन, क्वाड्रेट विधि द्वारा पादप समष्टि घनत्व व आवृत्ति का अध्ययन, अध्याय-4: वंशागति तथा विविधता के सिद्धांत
अध्याय-5: वंशागति के आण्विक आधार
कक्षा 12 इतिहास
अध्याय 1 (ईंटें, मनके तथा अस्थियाँ – हड़प्पा सभ्यता), अध्याय 2 (राजा, किसान और नगर – आरंभिक राज्य और अर्थव्यवस्थाएँ), विषय 3- बंधुत्व, जाति तथा वर्ग (लगभग 600 ई. पू. से 600 ईसवी), विषय 4- विचारक, विश्वास और इमारतें: सांस्कृतिक विकास, प्रायोजना व मानचित्र अभ्यास, भारतीय इतिहास के कुछ विषय भाग-2:
विषय-6: भक्ति-सूफी परंपराएं धार्मिक विश्वासों में बदलाव और श्रद्धा ग्रंथ (लगभग 8वीं से 18वीं सदी तक)
विषय-5: यात्रियों के नजरिए समाज के बारे में उनकी समझ (लगभग 10वीं से 17वीं सदी तक)
कक्षा 12 राजनीतिशास्त्र
अध्याय 1 (दो ध्रुवीयता का अंत), अध्याय 2 (सत्ता के वैकल्पिक केंद्र), समकालीन विश्व राजनीति: अध्याय 2- सत्ता के समकालीन केंद्र (पृ.क्र. 21 से 28)
स्वतंत्र भारत में राजनीति: अध्याय 3- नियोजित विकास की राजनीति, पाठ्य पुस्तक- समकालीन विश्व राजनीति:अध्याय 3- समकालीन दक्षिण एशिया
पाठ्य पुस्तक- स्वतंत्र भारत में राजनीति:अध्याय 4- भारत के विदेश संबंध
कक्षा 12 भूगोल
अध्याय 1 (मानव भूगोल- प्रकृति एवं विषय क्षेत्र), अध्याय 2 (विश्व जनसंख्या- वितरण, घनत्व और वृद्धि),भारत लोग और अर्थव्यवस्था: अध्याय 1- जनसंख्या: वितरण, घनत्व, वृद्धि और संघटन
मानव भूगोल के मूल सिद्धांत: अध्याय 4- प्राथमिक क्रियाएँ
प्रायोगिक: अध्याय 1- आंकड़े: स्रोत और संकलन, मानव भूगोल के मूल सिद्धांत:अध्याय-5: द्वितीयक क्रियाएं
अध्याय-6: तृतीयक और चतुर्थक क्रियाकलाप
भारत लोग और अर्थव्यवस्था:अध्याय-2: मानव बस्तियां
प्रायोगिक कार्य:अध्याय-2: आँकड़ों का प्रक्रमण
कक्षा 12 अर्थशास्त्र
व्यष्टि अर्थशास्त्र: व्यष्टि अर्थशास्त्र): अध्याय 1 (परिचय), अध्याय 2 (उपभोक्ता के व्यवहार का सिद्धांत)।, पूर्ण प्रतिस्पर्धा की स्थिति में फर्म का सिद्धांत, बाजार संतुलन, प्रायोजना व अभ्यास कार्य, समष्टि अर्थशास्त्र एक परिचय:अध्याय- परिचय
अध्याय- राष्ट्रीय आय का लेखांकन
पाठ्यपुस्तक पर आधारित प्रायोजना कार्य
कक्षा 12 समाजशास्त्र
अध्याय 1 (भारतीय समाज- एक परिचय), अध्याय 2 (भारतीय समाज की जनसांख्यिकीय संरचना),अध्याय 3- सामाजिक संस्थाएं-निरंतरता एवं परिवर्तन (भारतीय समाज), प्रोजेक्ट कार्य (सामाजिक स्तरीकरण की विशेषताएं), अध्याय 2: सांस्कृतिक परिवर्तन (भारत में सामाजिक परिवर्तन एवं विकास), अध्याय संविधान एवं सामाजिक परिवर्तन .
कक्षा 12 लेखाशास्त्र
अध्याय 1 (साझेदारी फर्मों के लिए लेखांकन- मूल अवधारणाएँ), अध्याय 2 (साझेदारी फर्म का पुनर्गठन- साझेदार का प्रवेश), भाग-1: अध्याय 3- साझेदारी फर्म का पुनर्गठन: साझेदार की सेवानिवृत्ति/मृत्यु, अध्याय 4- साझेदारी फर्म का विघटन,भाग-2 -> अध्याय-1: अंशपूंजी के लिए लेखांकन
कक्षा 12 व्यावसाय अध्ययन
अध्याय 1 (प्रबंध की प्रकृति एवं महत्व), अध्याय 2 (प्रबंध के सिद्धांत), भाग-1: अध्याय 3- व्यावसायिक पर्यावरण, अध्याय 4- नियोजन,भाग-1 -> अध्याय-5: संगठन
भाग-1 -> अध्याय-6: नियुक्तिकरण
कक्षा 12 कृषि के लिए उपयोगी विज्ञान एवं गणित के मूल तत्व-
- प्रकाश
- चुम्बकत्व
3. ऊष्मा – विशिष्ट ऊष्मा, गुप्त ऊष्मा, न्यूटन का शीतलीकरण का नियम।
4. विद्युत – विद्युत आवेश, विद्युत बल रेखाएं।
अध्याय-5: कृषि मौसम विज्ञान—इकाइयों से संबंधित मौसम के तत्व-वर्षा, तापमान, आर्द्रता, सूर्य प्रकाश आदि, मौसम विज्ञान आधारित उपकरण एवं संगठन।
अध्याय-6: कार्बनिक रसायन—कार्बनिक यौगिक का महत्व, वर्गीकरण एवं उपयोग।
प्रायोगिक कार्य: इन इकाइयों से संबंधित प्रयोग।
अध्याय-7: हाइड्रोकार्बन परिभाषा, वर्गीकरण।
*किण्वन, एल्कोहल व यूरिया।
*तेल, वसा एवं साबुन।
*प्रारंभिक जैव रसायन—कार्बोहाइड्रेट, प्रोटीन, लिपिड्स, विटामिन्स एवं एन्जाइम का महत्व।
प्रायोगिक कार्य: इन इकाइयों से संबंधित प्रायोगिक कार्य।
कक्षा 12 फसल उत्पादन-
- जल निकास
- पादप पोषण
3. खाद-हरित खाद (हरी खाद) एवं खाद तैयार करने की विधियां।
4. उर्वरक-परिभाषा, वर्गीकरण एवं विभिन्न रासायनिक व जैव उर्वरक।
अध्याय-5: पौध संरक्षण—परिभाषा, महत्व एवं आवश्यकता, खरपतवार अध्ययन एवं नियंत्रण।
अध्याय-6: पौध संरक्षण—कीट और रोगों का अध्ययन व नियंत्रण की विधियां, जैविक कीट नाशियों का अध्ययन, इकाइयों से संबंधित प्रयोग।
अध्याय-7: फसलों की खेती—धान, सोयाबीन, मूंग, उड़द व अरहर की खेती।
- अध्याय-8: फसलों की खेती—गन्ना, चना।
- अध्याय-9: मटर की खेती—प्रायोगिक कार्य।
- अध्याय-10: मशरूम की खेती—परिचय, प्रकार व पोषक मूल्य, जहरीले मशरूम।
- अध्याय-11: अलंकृत बागवानी—अर्थ, महत्व, प्रमुख शैलियां।
कक्षा 12 पशुपालन-
- आहार एवं पोषण -I
2. आहार एवं पोषण – II
3. पशु चिकित्सा संबंधी औषधियां व उपकरण, पहचान व उपयोग।
4. पशुओं के सामान्य रोग – बीमारियों की रूपरेखा, खुरपका-मुंहपका व पशु प्लेग रोग।
- अध्याय-5: पशुओं की उन्नत नस्लें—इन इकाइयों से संबंधित प्रयोग।
- अध्याय-6: पशु प्रजनन—अंत:उद्देश्य ऋतु चक्र क्रिया एवं प्रजनन नीति।
- अध्याय-7: कृत्रिम गर्भाधान—अर्थ, परिभाषा, गुण दोष एवं क्रिया विधि का अध्ययन।
अध्याय-8: कुक्कुट पालन—इन इकाइयों से संबंधित प्रयोग।
अध्याय-9: बकरी पालन—प्रायोगिक कार्य—इकाइयों से संबंधित प्रायोगिक कार्य।
अध्याय-10: भेड़ पालन—प्रायोगिक कार्य—इकाइयों से संबंधित प्रायोगिक कार्य।
उपरोक्त सभी विषयों के त्रैमासिक परीक्षा हेतु महत्वपूर्ण प्रश्न आधारित अभ्यास प्रश्न पत्र देखने हेतु कृपया वेबसाईट का विजिट करते रहें .
Note – आपके लिए यह उपयोगी हो सकता है –
शैक्षणिक सत्र 2026-27 के लिए हिन्दी माद्यम के छात्रों के सभी प्रकार की शैक्षणिक सामग्री एम् पी बोर्ड स्टडी डाट काम ( https://mpboardstudy.com/) पर उपलब्ध है जबकि अंग्रेजी माध्यम के लिए एम् पी बोर्ड इंग्लिश मीडियम डाट काम ( https://mpboardenglishmedium.com/) देखें . विमर्श पोर्टल डाट इन ( https://vimarshportal.in/) भी एक उपयोगी वेबसाईट है .
व्यावसायिक शिक्षा के लिए वोकेशनल एजुकेशन डाट इन ( https://vocationaleducation.in/)
लेटेस्ट अपडेट के लिए whats app ग्रुप में जुड़ें https://chat.whatsapp.com/KbKnl3RHBAn7ARGJARsQaI







