अर्द्धवार्षिक परीक्षा कक्षा 12 संस्कृत नोट्स/ महत्वपूर्ण प्रश्नोत्तर 2026-27 (MP Board)

🛑 भाग 1: 1 अंक वाले 25 वस्तुनिष्ठ प्रश्न (उत्तर सहित)

(A) उचितं विकल्पं चित्वा लिखत (MCQs)

प्रश्न 1. ‘अनुशासनम्’ इति पाठः कस्मात् उपनिषदा सङ्कलितः अस्ति?
(अ) कठोपनिषद्
(ब) तैत्तिरीयोपनिषद्
(स) ईशावास्योपनिषद्
(द) मुण्डकोपनिषद्
उत्तर: (ब) तैत्तिरीयोपनिषद् (शिक्षावल्ली, एकादश अनुवाक)

प्रश्न 2. ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठस्य रचयिता कः अस्ति?
(अ) कालिदासः
(ब) भासः
(स) भवभूतिः
(द) बाणभट्टः
उत्तर: (ब) भासः (प्रतिमानाटकम् ग्रन्थात्)

प्रश्न 3. ‘रमेशः’ इत्यस्मिन् पदे का सन्धिः अस्ति?
(अ) दीर्घ सन्धिः
(ब) गुण सन्धिः
(स) वृद्धि सन्धिः
(द) यण सन्धिः
उत्तर: (ब) गुण सन्धिः (रमा + ईशः)

प्रश्न 4. ‘उपकारः’ इति पदे कः उपसर्गः अस्ति?
(अ) अप
(ब) उप
(स) अनु
(द) सम्
उत्तर: (ब) उप

प्रश्न 5. ‘हसितुम्’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः वर्तते?
(अ) क्त्वा
(ब) तुमुन्
(स) ल्यप्
(द) क्त
उत्तर: (ब) तुमुन्

(B) रिक्तस्थानानि पूरयत (रिक्त स्थान की पूर्ति)

प्रश्न 6. सत्यं वद। धर्मं ……………..। (चर / चरत)
उत्तर: चर

प्रश्न 7. ‘मातुराज्ञा …………….. गरीयसी।’ (भूमैः / स्वर्गात्)
उत्तर: भूमैः (या स्वर्गादपि)

प्रश्न 8. ‘पावकः’ इत्यस्य पदस्य सन्धिविच्छेदः …………….. भवति। (पौ + अकः / पो + अकः)
उत्तर: पौ + अकः

प्रश्न 9. ‘विद्वान्’ शब्दस्य तृतीया विभक्तेः एकवचनं …………….. अस्ति। (विदुषा / विद्वानेन)
उत्तर: विदुषा

प्रश्न 10. ‘उपकृष्णम्’ इत्यस्मिन् पदे …………….. समासः अस्ति। (अव्ययीभावः / तत्पुरुषः)
उत्तर: अव्ययीभावः

(C) नवोन मिलनं कुरुत (सही जोड़ी बनाइए)

उत्तर (सही मिलान): 1 → (A), 2 → (C), 3 → (B), 4 → (E), 5 → (D)

(D) एकपदेन / वाक्येन उत्तरं लिखत (एक शब्द / वाक्य में उत्तर)

प्रश्न 16. आचार्यः कमनुशास्ति? (‘अनुशासनम्’ पाठाधारेण)
उत्तर: आचार्यः अन्तेवासिनम् (शिष्यम्) अनुशास्ति।

प्रश्न 17. कस्य धनं परित्यज्य केवलं सत्यं पालनीयम्?
उत्तर: अनुचितं / अधर्मयुक्तं धनं परित्यज्य।

प्रश्न 18. ‘नीलोत्पलम्’ इत्यस्मिन् पदे कः समासः वर्तते?
उत्तर: कर्मधारय समासः (नीलम् उत्पलम्)।

प्रश्न 19. ‘स्था’ धातोः लोट् लकारे मध्यमपुरुषैकवचनं किम् भवति?
उत्तर: तिष्ठ।

प्रश्न 20. ‘स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां मा ……………..‘ वाक्यं पूरयत।
उत्तर: प्रमदितव्यम् (प्रमाद नहीं करना चाहिए)।

(E) आम् (सत्य) / न (असत्य) लिखत

प्रश्न 21. ‘देवर्षिः’ इत्यस्मिन् पदे वृद्धि सन्धिः अस्ति।
उत्तर: न (गुण सन्धिः अस्ति)।

प्रश्न 22. ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठे रामस्य पितृभक्तिः वर्णिता अस्ति।
उत्तर: आम्

प्रश्न 23. ‘त्वा’ प्रत्ययस्य योगेन ‘श्रुत्वा’ पदं सिद्धं भवति।
उत्तर: आम् (श्रु + क्त्वा = श्रुत्वा)।

प्रश्न 24. ‘अव्ययीभाव’ समासे उत्तरपदार्थः प्रधानः भवति।
उत्तर: न (पूर्वपदार्थः प्रधानः भवति)।

प्रश्न 25. ‘सदाचारः एव परमोधर्मः’ इति वाक्यं सर्वथा सत्यं वर्तते।
उत्तर: आम्

🛑 भाग 2: 2 अंक वाले 25 लघूत्तरीय प्रश्न (उत्तर सहित)

प्रश्न 1. तैत्तिरीयोपनिषद् कस्याः शाखायाः अङ्गम् अस्ति?
उत्तर: तैत्तिरीयोपनिषद् यजुर्वेदस्य (कृष्ण यजुर्वेदस्य) तैत्तिरीय शाखायाः एकः महत्वपूर्णः अङ्गः वर्तते।

प्रश्न 2. दीक्षान्तोपदेशे आचार्यः शिष्यान् कानि मुख्यानि कर्तव्यानि बोधयति?
उत्तर: आचार्यः शिष्यान् बोधयति यत्— सत्यं वद, धर्मं चर, स्वाध्यायात् मा प्रमद, मातृदेवो भव, पितृदेवो भव च।

प्रश्न 3. रामः कस्य वचनात् वनं गन्तुं सज्जाः अभवत्?
उत्तर: रामः मातुः कैकेय्याः वचनात् (पिता दशरथस्य वचनं संरक्षयितुम्) सहसा वनं गन्तुं सज्जाः अभवत्।

प्रश्न 4. ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ पाठाधारेण कस्य अधिकारः पूज्यः कथितः?
उत्तर: रामस्य मते अनुजस्य भरतस्य अधिकारः राज्ये पूज्यः अस्ति, यतोहि माता कैकेयी तस्मै एव राज्यं याचितवती।

प्रश्न 5. प्रतिलोम त्रिकोणमितीय फलनस्य परिभाषा संस्कृते का भवितुम् अर्हति? (अंतर्विषयी संबंध)
उत्तर: यत् फलनं त्रिकोणमितीय अनुपातस्य कोणं निरूपयति, तत् ‘प्रतिलोम त्रिकोणमितीय फलनम्’ (Inverse Trigonometric Function) इति कथ्यते। यथा- θ = sin^-1x.

प्रश्न 6. सन्धिं कुरुत: (i) इति + अत्र (ii) सत् + चित्
उत्तर: (i) इति + अत्र = इत्यत्र (यण् सन्धिः)
(ii) सत् + चित् = सच्चित् (श्चुत्व व्यञ्जन सन्धिः)

प्रश्न 7. सन्धिविच्छेदं कुरुत: (i) महौषधिः (ii) कोऽपि
उत्तर: (i) महौषधिः = महा + औषधिः (वृद्धि सन्धिः)
(ii) कोऽपि = कः + अपि (उत्व विसर्ग सन्धिः)

प्रश्न 8. विसर्ग सन्धेः मुख्यं नियमं सोदाहरणं लिखत।
उत्तर: यदि विसर्गात् पूर्वं ‘अ’ भवति पश्चात् अपि ‘अ’ भवति तदा विसर्गस्य ‘ओ’कारः भवति उत्तरवर्ती ‘अ’कारस्य च अवग्रहचिह्नं (’) भवति। यथा- प्रथमः + अध्यायः = प्रथमोऽध्यायः।

प्रश्न 9. समासं कुरुत: (i) महान् चासौ राजा (ii) हस्तौ च पादौ च एतेषां समाहारः
उत्तर: (i) महान् चासौ राजा = महाराजः (कर्मधारयः)
(ii) हस्तौ च पादौ च एतेषां समाहारः = हस्तपादम् (समाहार द्वन्द्वः)

प्रश्न 10. समासविग्रहं कुरुत: (i) उपगङ्गम् (ii) यथाशक्ति
उत्तर: (i) उपगङ्गम् = गङ्गायाः समीपम् (अव्ययीभावः)
(ii) यथाशक्ति = शक्तिं अनतिक्रम्य (अव्ययीभावः)

प्रश्न 11. ‘द्विगु समासः’ कः भवति? सोदाहरणं स्पष्ट कुरुत।
उत्तर: संख्यापूर्वी द्विगुः अर्थात यस्मिन् समासे पूर्वपदं संख्यावाचकं भवति सः द्विगु समासः कथ्यते। यथा- त्रिभुवनम् (त्रयाणां भुवनानां समाहारः)।

प्रश्न 12. प्रकृति-प्रत्ययं पृथक् कुरुत: (i) विहस्य (ii) क्रीडित्वा
उत्तर: (i) विहस्य = वि + हस् + ल्यप्
(ii) क्रीडित्वा = क्रीड् + क्त्वा

प्रश्न 13. ‘तुमुन्’ प्रत्ययस्य प्रयोगं कृत्वा द्वे पदे रचयत।
उत्तर: (1) गम् + तुमुन् = गन्तुम् (जाने के लिए)
(2) लिख् + तुमुन् = लेखितुम् (लिखने के लिए)

प्रश्न 14. ‘टाप्’ प्रत्ययस्य मुख्यं कार्यं किम् अस्ति?
उत्तर: अकारान्त पुल्लिङ्ग शब्दान् स्त्रीलिङ्ग शब्देषु परिवर्तयितुं ‘टाप्’ प्रत्ययः विधीयते, यस्य ‘आ’ भागः अवशिष्यते। यथा- अजा, चटका।

प्रश्न 15. अधोलिखितवाक्ययोः उपसर्गं पृथक् कुरुत: (i) अध्यापकः छात्रं अनुगच्छति (ii) अपकीर्तिः न संस्करोति
उत्तर: (i) अनुगच्छति पदे उपसर्गः = अनु
(ii) अपकीर्तिः पदे उपसर्गः = अप

प्रश्न 16. ‘कवि’ शब्दस्य द्वितीया विभक्तेः रूपाणि लिखत।

उत्तर: कविम् (एकवचनम्), कवी (द्विवचनम्), कवीन (बहुवचनम्)।

प्रश्न 17. ‘नदी’ शब्दस्य सप्तमी विभक्तेः रूपाणि त्रिवचनेषु लिखत।

उत्तर: नद्याम् (एकवचनम्), नद्योः (द्विवचनम्), नदीषु (बहुवचनम्)।

प्रश्न 18. ‘अस्माद्’ (अहम्) शब्दस्य प्रथमा विभक्तेः रूपाणि लिखत।

उत्तर: अहम् (एकवचनम्), आवाम् (द्विवचनम्), वयम् (बहुवचनम्)।

प्रश्न 19. ‘गम्’ धातोः लृट् लकारे (भविष्यकाले) प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखत।

उत्तर: गमिष्यति (एकवचनम्), गमिष्यतः (द्विवचनम्), गमिष्यन्ति (बहुवचनम्)।

प्रश्न 20. ‘कृ’ धातोः लट् लकारे उत्तमपुरुषस्य रूपाणि लिखत।

उत्तर: करोमि (एकवचनम्), कुर्वः (द्विवचनम्), कुर्मः (बहुवचनम्)।

प्रश्न 21. ‘वाच्य’ कति भेदाः सन्ति? नामानि लिखत।

उत्तर: वाच्यस्य त्रयः भेदाः सन्ति: (1) कर्तृवाच्यम्, (2) कर्मवाच्यम्, (3) भाववाच्यम्।

प्रश्न 22. ‘अव्ययपदं’ किम् कथ्यते?

उत्तर: सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु अर्थात जो पद सभी लिंगों, वचनों और विभक्तियों में कभी नहीं बदलता (ज्यों का त्यों रहता है), उसे अव्यय कहते हैं। जैसे- च, अपि, तत्र।

प्रश्न 23. गद्यांश-लेखने ‘कवि परिचयः’ किमर्थं आवश्यकः?

उत्तर: गद्यांशस्य गूढार्थं, शैलीं, ऐतिहासिक पृष्ठभूमिं च सम्यक् ज्ञातुं तस्य रचयितुः (कवेः) परिचयः साहित्यिक ज्ञानं च अतीव आवश्यकं भवति।

प्रश्न 24. ‘अनुशासनम्’ पाठे प्रयुक्तं ‘अन्तेवासी’ शब्दस्य कः अर्थः?

उत्तर: ‘अन्तेवासी’ शब्दस्य अर्थः अस्ति— गुरुकुले गुरोः समीपे एव स्थित्वा विद्याध्ययनं यः करोति सः (अर्थात नियमित शिष्यः)।

प्रश्न 25. ‘सूक्ति’ शब्दस्य कः अर्थः अस्ति?

उत्तर: सुष्ठु उक्तिः इति सूक्तिः अर्थात जो कथन अत्यंत सुंदर, कल्याणकारी, नैतिक उपदेश से युक्त और जीवन दर्शन को संक्षेप में प्रकट करता है, उसे सूक्ति कहते हैं।

🛑 भाग 3: 3 अंक वाले 20 महत्वपूर्ण प्रश्न (उत्तर सहित)

प्रश्न 1. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत:

“सत्यं वद। धर्मं चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः। सत्यान्न प्रमदितव्यम्। धर्मान्न प्रमदितव्यम्। कुशलान्न प्रमदितव्यम्। भूत्यै न प्रमदितव्यम्। स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम्।”

(i) आचार्यः किं वक्तुं सन्दिषति?

(ii) कस्मात् प्रमादः न करणीयः?

(iii) कयोः विषये प्रमादः सर्वथा वर्जनीयः?

उत्तर:

(i) आचार्यः सत्यं वक्तुं धर्मं चरितुं च सन्दिषति।

(ii) स्वाध्यायात्, सत्यात्, धर्मात् च प्रमादः न करणीयः।

(iii) स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां विषये प्रमादः सर्वथा वर्जनीयः।

प्रश्न 2. भासस्य नाट्यकलायाः मुख्यं वैशिष्ट्यं लिखत।

उत्तर: महाकवि भासः संस्कृत साहित्यस्य प्रथमः प्रामाणिकः नाटककारः मन्यते। तस्य शैली सरला, प्रसादमयी, रसमयी च अस्ति। सः ‘प्रतिमानाटकम्’, ‘स्वप्नवासवदत्तम्’ इत्यादि त्रयोदश नाटकानां रचयिता अस्ति। तस्य पात्रेषु आदर्श चरित्रं, संवादचातुर्यं लोककल्याणस्य भावना च प्रचुररूपेण दृश्यते।

प्रश्न 3. ‘वाच्य परिवर्तनं’ कुरुत:

(i) बालकाः पुस्तकं पठन्ति। (कर्मवाच्ये)

(ii) तेन गृहं गम्यते। (कर्तृवाच्ये)

(iii) सीता गीतं गायति। (कर्मवाच्ये)

उत्तर:

(i) कर्मवाच्यम्: बालकैः पुस्तकं पठ्यते।

(ii) कर्तृवाच्यम्: सः गृहं गच्छति।

(iii) कर्मवाच्यम्: सीतया गीतं गीयते।

प्रश्न 4. ‘वाक्य शुद्धि’ (शोधनम्) कुरुत (किञ्चित् त्रीणि):

(i) गुरवे नमः।

(ii) हिमालयः पर्वतात् उच्चतमः अस्ति।

(iii) परितः ग्रामं वृक्षाः सन्ति।

उत्तर:

(i) शुद्धम्: गुरवे नमः (नमः योगे चतुर्थी – यह वाक्य पहले से ही शुद्ध है)।

(ii) शुद्धम्: हिमालयः पर्वतेषु उच्चतमः अस्ति (निर्धारण में सप्तमी/षष्ठी)।

(iii) शुद्धम्: ग्रामं परितः वृक्षाः सन्ति (परितः के योग में ग्रामं में द्वितीया विभक्ति होगी)।

प्रश्न 5. अपठित गद्यांशं पठित्वा उत्तराणि लिखत:

“अनुशासनं मानवजीवनस्य महत्तरं तत्त्वं अस्ति। प्रकृतौ अपि सर्व नियमेन चलति। सूर्यः समये उदेति, नद्यः प्रवहन्ति। अनुशासनेन विना समाजः नष्टः भवति। अतः छात्रजीवने अस्य अभ्यासः परम आवश्यकः।”

(i) मानवजीवनस्य महत्तरं तत्त्वं किम् अस्ति?

(ii) प्रकृतौ सर्वं कथं चलति?

(iii) अस्य गद्यांशस्य कृते उचितं शीर्षकं लिखत।

उत्तर:

(i) मानवजीवनस्य महत्तरं तत्त्वं अनुशासनं अस्ति।

(ii) प्रकृतौ सर्वं नियमेन (अनुशासनेन) चलति।

(iii) शीर्षकम्: अनुशासनस्य महत्त्वम् (या छात्रजीवनं अनुशासनं च)।

प्रश्न 6. ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ पाठानुसारं रामस्य भरतं प्रति भ्रातृप्रेम कथं अभिव्यक्तं भवति?

उत्तर: रामः भरतेन सह अगाधं स्नेहं करोति। यदा लक्ष्मणः भरतस्य उपरि राज्यलोभस्य लाञ्छनं लगाता है, तब रामः तं तर्जयति अवदत् च यत् भरतः धर्मात्मा अस्ति, सः कदापि लोभं न करिष्यति। रामः भरताय सहर्षं राज्यं दातुं तत्परः भवति, यतोहि सः भ्रातृधर्मस्य सर्वोपरि आदरं करोति।

प्रश्न 7. यण सन्धेः नियमं सोदाहरणं स्पष्ट कुरुत।

उत्तर: इको यणचि— यदा इ/ई, उ/ऊ, ऋ इत्येतेषां वर्णानां पश्चात् कः अपि असमानः स्वरः आगच्छति, तदा इ-स्थाने ‘य्’, उ-स्थाने ‘व्’, ऋ-स्थाने ‘र्’ भवति।

उदाहरण:

(1) प्रति + एकम् = प्रत्येकम्
(2) सु + आगतम् = स्वागतम्

प्रश्न 8. तत्पुरुष समासस्य परिभाषां तस्य द्वौ मुख्यभेदौ च लिखत।

उत्तर: उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः अर्थात यस्मिन् समासे उत्तरपदस्य अर्थः मुख्यः भवति सः तत्पुरुष समासः कथ्यते। इसके विग्रह में द्वितीया से सप्तमी तक विभक्तियाँ लगती हैं।

द्वौ भेदौ: (1) द्वितीया तत्पुरुषः: कृष्णं श्रितः = कृष्णश्रितः। (2) पञ्चमी तत्पुरुषः: सिहात् भीतः = सिंहभीतः।

प्रश्न 9. अन्तर्विषयी संबन्धानुसारं (Interdisciplinary Link) ‘त्रिकोणमिति’ शब्दस्य व्युत्पत्तिं संस्कृते स्पष्ट कुरुत।

उत्तर: ‘त्रिकोणमिति’ इति शब्दः त्रिभिः शब्दैः निर्मितः— ‘त्रि’ (त्रयः), ‘कोण’ (कोणाः) तथा ‘मिति’ (मापनम्)। अर्थात त्रयाणां कोणानां भुजायोः च मापनं यस्मिन् शास्त्रे क्रियते, तत् त्रिकोणमिति शास्त्रं कथ्यते। गणितस्य अयं भागः ज्यामितीय रचनासु मुख्यः अस्ति।

प्रश्न 10. अधोलिखितानां अव्ययपदानां उपयोगं कृत्वा वाक्यनिर्माणं कुरुत: (i) अपि (ii) विना (iii) सर्वत्र

उत्तर:

(i) अपि: अहम् अपि विद्यालयं गमिष्यामि।

(ii) विना: ज्ञानं विना मुक्तिः न भवति।

(iii) सर्वत्र: वायुः सर्वत्र अस्ति।

प्रश्न 11. ‘क्त्वा’ एवं ‘ल्यप्’ प्रत्यययोः मुख्यं साम्यं वैषम्यं च किम्?

उत्तर:साम्यम्: दोनों प्रत्ययों का प्रयोग ‘करके’ (पूर्वकालिक क्रिया) के अर्थ में होता है।
वैषम्यम् (अन्तर): यदि धातु से पूर्व कोई उपसर्ग नहीं होता, तो ‘क्त्वा’ प्रत्यय लगता है (यथा- पठ् + क्त्वा = पठित्वा)। परंतु यदि धातु से पूर्व कोई उपसर्ग जुड़ा होता है, तो क्त्वा के स्थान पर ‘ल्यप्’ प्रत्यय लगाया जाता है (यथा- प्र + णम् + ल्यप् = प्रणम्य)।

प्रश्न 12. वृद्धि स्वर सन्धेः लक्षणं सोदाहरणं लिखत।

उत्तर: वृद्धिरेचि— यदा ‘अ’ या ‘आ’ के बाद ‘ए’ या ‘ऐ’ आए तो दोनों के स्थान पर ‘ऐ’ हो जाता है; तथा ‘ओ’ या ‘औ’ आए तो दोनों के स्थान पर ‘औ’ हो जाता है।

उदाहरण:

(1) एक + एकम् = एकैकम्
(2) महा + ओषधिः = महौषधिः

प्रश्न 13. ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठस्य मुख्यः नैतिकः सन्देशः कः अस्ति?

उत्तर: अयं पाठः सन्देशं ददाति यत् संसारे मातापित्रोः आज्ञा सर्वोपरि आदरणीया भवति। रामः लोकनिन्दां, राज्यलोभं च परित्यज्य केवलं मातुः कैकेय्याः मानसिक सन्तोषाय राज्यसुखं तत्याज। अत्र पारिवारिक सौहार्दस्य, ज्येष्ठभ्रातुः आदरस्य च परमोच्च आदर्शः स्थापितः अस्ति।

प्रश्न 14. कर्मधारय समासस्य परिभाषां सोदाहरणं लिखत।

उत्तर: यस्मिन् समासे पूर्वपदं विशेषणम् उत्तरपदं च विशेष्यं भवति (या उपमान-उपमेय सम्बन्धः भवति), सः कर्मधारय समासः कथ्यते। यथा- नीलमणिः (नीलः चासौ मणिः), घनश्यामः (घण इव श्यामः)।

प्रश्न 15. लृट् लकारस्य (भविष्यकाल) प्रयोगाय त्रीणि वाक्यानि लिखत।

उत्तर:

(1) अहं श्वः भोपालनगरं गमिष्यामि।

(2) सा परीक्षायां प्रथमस्थानं लप्स्यते।

(3) ते श्वः पाठं पठिष्यन्ति।

प्रश्न 16. श्लोकस्य अन्वयं कुरुत: “सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्।”

उत्तर:अन्वयः: (मनुष्यः) सत्यं ब्रूयात्, प्रियं ब्रूयात्, (परन्तु) अप्रियं सत्यं न ब्रूयात्। (अर्थात सदा प्रिय और सत्य बोलना चाहिए, लेकिन कड़वा सत्य टालना चाहिए)।

प्रश्न 17. ‘शानच्’ प्रत्ययस्य लक्षणं सोदाहरणं लिखत।

उत्तर: आत्मनेपदि धातुओं के साथ वर्तमान काल के अर्थ में ‘शानच्’ प्रत्यय का प्रयोग होता है, जिसका ‘आन’ या ‘मान’ भाग शेष बचता है। उदाहरण: सेव् + शानच् = सेवमानः (सेवा करता हुआ), लभ् + शानच् = लभमानः।

प्रश्न 18. ‘नदी’ शब्दस्य द्वितीया विभक्तेः रूपाणि त्रिषु वचनेषु लिखत।

उत्तर: नदीम् (एकवचनम्), नद्यौ (द्विवचनम्), नदीः (बहुवचनम्)।

प्रश्न 19. संस्कृत भाषायाः वैज्ञानिकतायाः विषये त्रीणि वाक्यान लिखत।

उत्तर: (1) संस्कृतभाषा विश्वस्य सर्वाधिकं व्यवस्थिता वैज्ञानिकी च भाषा अस्ति। (2) अस्याः व्याकरणं पाणिनेः नियमानुसारं पूर्णतः गणिताधारितं अस्ति। (3) संगणक यन्त्राय (Computer) इयं भाषा सर्वश्रेष्ठा कथ्यते।

प्रश्न 20. उपपद विभक्तिः का भवति? एकं उदाहरणं ददातु।

उत्तर: जब वाक्य में किसी विशेष पद या अव्यय (जैसे- नमः, सह, परितः) की उपस्थिति के कारण व्याकरणिक नियम से कोई विशेष विभक्ति लगाई जाती है, तो उसे उपपद विभक्ति कहते हैं। यथा- ‘मित्रैः सह क्रीडति’ (सह के कारण मित्रैः में तृतीया विभक्ति प्रयुक्त हुई)।

🛑 भाग 4: 4 अंक वाले 15 दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (निबंध, पत्र व व्याख्या)

प्रश्न 1. स्वप्राचार्याय क्रीडा-सामग्री-प्राप्त्यर्थं (खेलकूद का सामान मँगवाने हेतु) एकं आवेदनपत्रं संस्कृतभाषायां लिखत।

उत्तर:

सेवायां,

    श्रीमन्तः प्राचार्यमहोदयाः,

    शासकीय उत्कृष्ट उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः, ग्वालियर (म.प्र.)

विषयः- क्रीडा-सामग्री-प्राप्त्यर्थं प्रार्थनापत्रम्।

महोदयाः,

    सविनयं निवेदनं अस्ति यत् अहं भवतः विद्यालये द्वादश्याम् कक्षायां पठामि। अहं विद्यालयस्य क्रीडा-विभागस्य प्रतिनिधिः अस्मि। अस्माकं विद्यालये क्रीडा-सामग्र्याः (पादकन्दुक, क्रिकेट-बैट, कन्दुक आदि) वर्तमानकाले महती कमी वर्तते, येन छात्राः सायंकाले नियमित अभ्यासं कर्तुं न शक्नुवन्ति।

    आगामी सम्भागीय परीक्षा निकट अस्ति। अतः प्रार्थये यत् नवीन क्रीडा-सामग्री शीघ्रं क्रीत्वा अस्माकं उत्साहवर्धनं कुर्वन्तु।

भवताम् विनीतः शिष्यः,

नाम- विकास शर्मा (क्रीडा सचिवः), कक्षा- 12वीं ‘अ’

दिनांकः- 21 अक्टूबर 2026

प्रश्न 2. अनुजाय (छोटे भाई को) स्वास्थ्याचरणाय समयसारिणी पालनाय च एकं पत्रं संस्कृते लिखत।

उत्तर:

ग्वालियरतः,

दिनांकः- 21 अक्टूबर 2026

प्रिय अनुज रोहित,

    शुभ आशीर्वादः।

    अत्र कुशलं तत्रास्तु। पूज्य पितुः पत्रात् ज्ञातं यत् त्वं आजकल दूरभाषस्य (Mobile Phone) अत्यधिकं प्रयोगं करोषि, रात्रौ च देर पर्यन्तं जाग्रषि। एतत् तव स्वास्थ्यस्य कृते अध्ययनस्य कृते च अतीव हानिकारकं अस्ति।

    द्वादशी कक्षा जीवनस्य मुख्य सोपानं अस्ति। अतः एकं उचितं समयसारिणीं (Time Table) रचय, तस्यानुसारं नियमितं पठनं व्यायामं च कुरु। आलस्यं परित्यज्य परिश्रमेण अध्ययनं कुरु। अर्धवार्षिक परीक्षायां तव उत्तम परिणामस्य प्रतीक्षां करिष्यामि।

तव अग्रजः,

आशीष शर्मा

प्रश्न 3. संस्कृतभाषायाः राष्ट्रिय-एकतायाः महत्त्वम् इति विषये निबन्धं लिखत (10 वाक्यानि)।

उत्तर:

1. संस्कृतभाषा भारतस्य प्राचीनतमा, समृद्धा, देववाणी च अस्ति।

2. इयं भाषा भारतवर्षस्य राष्ट्रिय-एकतायाः सुदृढ़ः आधारः वर्तते।

3. उत्तरतः दक्षिणं यावत्, पूर्वतः पश्चिमं यावत् सर्वे संस्काराः संस्कृतेन एव बद्धाः सन्ति।

4. अस्माकं संस्कृतिः, सभ्यता, आदर्शाः च (वसुधैव कुटुम्बकम्) अस्यामेव भाषायां निहिताः सन्ति।

5. भारतस्य प्रतिष्ठा द्वे उच्यते— “संस्कृतिः संस्कृतं तथा”।

6. अस्याः भाषायाः गद्य-पद्य साहित्यं विश्वस्मिन् जगति अद्वितीयं मन्यते।

7. देशस्य विभिन्न प्रान्तेषु विभिन्न भाषाः सन्ति, परन्तु संस्कृतं सर्वासां जननी रूपेण सन्धिसूत्रं अस्ति।

8. रामायण-महाभारतादि ग्रन्थाः राष्ट्रिय चरित्रस्य निर्माणं कुर्वन्ति।

9. आधुनिक विज्ञानस्य कम्प्यूटर युगे अपि अस्याः भाषायाः उपयोगिता अतीव प्रामाणिकी अस्ति।

10. अतः राष्ट्रस्य गौरवाय अस्माभिः संस्कृतस्य पठनं पाठनं च अवश्यं करणीयम्।

प्रश्न 4. ‘छात्रजीवनं अनुशासनं च’ इति विषये संस्कृतभाषायां निबन्धं लिखत।

उत्तर:

1. मानवजीवनस्य प्रभातकालः छात्रजीवनं कथ्यते, यत्र चरित्रस्य निर्माणं भवति।

2. छात्रजीवने अनुशासनस्य महत्त्वं सर्वोपरि अनिवार्यं च वर्तते।

3. अनुशासनेन एव छात्रः ज्ञानं, विनयं, सफलतां च प्राप्तुं शक्नोति।

4. “विद्या ददाति विनयं”, विनीत होना ही अनुशासन की प्रथम सीढ़ी है।

5. यः छात्रः समयसारिणीं स्वीकृत्य शयनं, पठनं, क्रीडनं च करोति, सः एव आदर्शः कथ्यते।

6. छात्रजीवने आलस्यं परमशत्रुः अस्ति, परिश्रमः च परममित्रम्।

7. गुरुजनानां आज्ञापालनं, मातापित्रोः आदरः च छात्रस्य परमं कर्तव्यं अस्ति।

8. व्यसनं, दूरभाषस्य व्यर्थ प्रयोगं च परित्यज्य छात्रः केवलं अध्ययने ध्यानं दद्यात्।

9. अनुशासिताः छात्राः एव भविष्ये देशस्य सुयोग्याः नेतारः, वैज्ञानिकाः च भवन्ति।

10. अतः छात्रजीवनं तपोमयं, अनुशासितं च भवेत्।

प्रश्न 5. अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां लिखत:

“लक्ष्मणः- आर्य! राज्यलोभात् कैकेय्याः पुत्रः भरतः अस्माकं शत्रुः जातः।
रामः- सौमित्रे! मा एवं वद। भरतः धर्मात्मा अस्ति। तस्य मनसि राज्यस्य लोभः कदापि न भविष्यति।”

(i) लक्ष्मणः कस्य उपरि राज्यलोभस्य आरोपं लगाता है?

(ii) रामः लक्ष्मणं कस्मात् नाम्ना सम्बोधयति?

(iii) रामस्य मते भरतः कीदृशः अस्ति?

(iv) ‘शत्रुः’ इत्यस्य पदस्य विलोमपदं किम्?

उत्तर:

(i) लक्ष्मणः कैकेय्याः पुत्रस्य भरतस्य उपरि राज्यलोभस्य आरोपं लगाता है।

(ii) रामः लक्ष्मणं ‘सौमित्रे’ (सुमित्रा पुत्र) इति नाम्ना सम्बोधयति।

(iii) रामस्य मते भरतः धर्मात्मा अस्ति, तस्य मनसि लोभः न भविष्यति।

(iv) ‘शत्रुः’ इत्यस्य पदस्य विलोमपदं मित्रम् भवति।

प्रश्न 6. ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठस्य कथासारं हिन्दीभाषायां संक्षेपतः लिखत।

उत्तर: यह नाटक महाकवि भास के ‘प्रतिमानाटकम्’ से लिया गया है। इसमें भगवान राम के वनगमन के समय का मार्मिक प्रसंग है। जब श्रीराम को पता चलता है कि माता कैकेयी ने राजा दशरथ से भरत के लिए राज्याभिषेक और उनके लिए चौदह वर्ष का वनवास मांगा है, तो वे तनिक भी दुखी नहीं होते। इसके विपरीत, वे माता कैकेयी के फैसले का समर्थन करते हैं। जब लक्ष्मण अत्यधिक क्रोधित होकर भरत को दोषी ठहराते हैं और युद्ध की बात करते हैं, तो राम उन्हें शांत करते हैं। राम कहते हैं कि भरत परम त्यागी और धर्मात्मा है, वह निर्दोष है। माता की आज्ञा भूमि और स्वर्ग से भी बढ़कर भारी (गरीयसी) होती है। राम का यह त्याग और भ्रातृप्रेम समाज के लिए एक महान संदेश है।

प्रश्न 7. दीर्घ स्वर सन्धेः सूत्रं सोदाहरणं विस्तरेण स्पष्ट कुरुत।

उत्तर:अकः सवर्णे दीर्घः— यदा अ/आ, इ/ई, उ/ऊ, ऋ इत्येतेषां वर्णानां पश्चात् समानः स्वरः (समान वर्ण) आगच्छति, तदा द्वयोः स्थाने दीर्घः एकादेशः भवति।

चत्वारि उदाहरणाणि:

1. दैत्य + अरिः = दैत्यारिः (अ + अ = आ)

2. विद्या + आलयः = विद्यालयः (आ + आ = आ)

3. गिरि + ईशः = गिरीशः (इ + ई = ई)

4. भानु + उदयः = भानूदयः (उ + उ = ऊ)

प्रश्न 8. अव्येयीभाव समासस्य लक्षणं सोदाहरणं लिखत।

उत्तर:पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः— यस्मिन् समासे पूर्वपदं मुख्यं भवति तथा पूर्वपदं कः अपि अव्ययः या उपसर्गः भवति, सः अव्ययीभाव समासः कथ्यते। निर्मितं समस्तपदं नपुंसकलिंग एकवचन में प्रयुक्त होता है।

उदाहरणाणि:

1. उपकृष्णाम् = कृष्णस्य समीपम् (उप उपसर्गः अस्ति)

2. निरन्तरम् = अन्तराणां अभावः

3. प्रतिगृहम् = गृहं गृहं प्रति

प्रश्न 9. ‘अनुशासनम्’ इति पाठस्य गद्यांश शैलीं स्पष्ट कुरुत।

उत्तर: ‘अनुशासनम्’ पाठ की शैली उपदेशात्मक, गंभीर और वैदिक संस्कृत पर आधारित है। इसमें वाक्यों की संरचना छोटी परंतु अत्यंत प्रभावशाली है। लोट् लकार (आज्ञार्थक) की क्रियाओं जैसे— ‘वद’, ‘चर’, ‘मा प्रमदः’ का बार-बार प्रयोग हुआ है, जो सीधे हृदय पर प्रभाव डालती हैं। यह शैली छात्रों को जीवन जीने का व्यावहारिक और नैतिक मार्ग दिखाती है।

प्रश्न 10. अधोलिखितानां वाक्यानं संस्कृतभाषायां अनुवादं कुरुत (किञ्चित् चत्वारि):

(i) गुरु शिष्य को शासन (अनुशासन) सिखाता है।

(ii) माता की आज्ञा सबसे बढ़कर है।

(iii) हम सब कल पुस्तक पढ़ेंगे।

(iv) राम के साथ लक्ष्मण भी वन गए।

(v) कवियों में कालिदास श्रेष्ठ हैं।

उत्तर:

(i) गुरुः शिष्याम् अनुशास्ति।

(ii) मातुराज्ञा सर्वस्मात् गरीयसी वर्तते।

(iii) वयं श्वः पुस्तकं पठिष्यामः।

(iv) रामेण सह लक्ष्मणः अपि वनं जगाद (सह योगे तृतीया)।

(v) कविषु कालिदासः श्रेष्ठः अस्ति (निर्धारण में सप्तमी)।

प्रश्न 11. बहुव्रीहि समासस्य परिभाषां सोदाहरणं निरूपयत।

उत्तर:अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः— यस्मिन् समासे न पूर्वपदस्य अर्थः मुख्यः भवति, न च उत्तरपदस्य, अपितु द्वौ पदौ मिलित्वा कस्यापि अन्यपदस्य (तीसरे पद का) विशेषण रूपेण बोधं करातः, सः बहुव्रीहि समासः कथ्यते।

उदाहरणाणि:

1. पीताम्बरः = पीतम् अम्बरं यस्य सः (अर्थात श्री कृष्णः)

2. चन्द्रशेखरः = चन्द्रः शेखरे यस्य सः (अर्थात शिवः)

प्रश्न 12. अंतर्विषयी संबन्धानुसारं ‘ज्या’ (Sine) तथा ‘कोज्या’ (Cosine) इत्यस्य संस्कृत मूलं स्पष्ट कुरुत। (गणित-संस्कृत अंतर्संबंध)

उत्तर: भारतीय गणितशास्त्रे (विशेषतः आर्यभटीय ग्रन्थे) त्रिकोणमितीय अनुपातानां मूलं संस्कृत भाषायाम् अस्ति। ‘Sine’ इति शब्दः संस्कृतस्य ‘ज्या’ (धनुष की डोरी) इति शब्दात् विकशितः जातः। तथा ‘Cosine’ इति शब्दः ‘कोटिज्या’ (या कोज्या) इति शब्दात् निर्मितः अस्ति। एतेन सिद्धं भवति यत् प्राचीन भारतस्य गणितं पूर्णतः संस्कृत वाङ्मये आश्रितम् आसीत्।

प्रश्न 13. ‘क्तवतु’ प्रत्ययस्य विधानं सोदाहरणं स्पष्ट कुरुत।

उत्तर: भूतकाल के अर्थ में कर्तृवाच्य के वाक्यों में धातुओं के साथ ‘क्तवतु’ प्रत्यय लगाया जाता है। इसका ‘वान्’ (पुं.), ‘वती’ (स्त्री.) और ‘वत्’ (नपुं.) भाग शेष बचता है।

उदाहरणाणि:

1. पठ् + क्तवतु = पठितवान् (पुं.) / पठितवती (स्त्री.) – (पढ़ा था)

2. गम् + क्तवतु = गतवान् / गतवती – (गया था)

प्रश्न 14. शुद्ध वाक्यं रचयत (संस्कृत पद क्रम नियमानुसारं):

(i) गच्छति विद्यालयं सः।

(ii) पठति पुस्तकं छात्रः।

उत्तर: संस्कृत में पद क्रम लचीला होता है, परंतु आदर्श मानक व्याकरणिक क्रम कर्ता-कर्म-क्रिया है:

(i) शुद्ध क्रम: सः विद्यालयं गच्छति।

(ii) शुद्ध क्रम: छात्रः पुस्तकं पठति।

प्रश्न 15. ‘सद्गुणः’ इति विषये संस्कृत भाषायां पञ्च वाक्यान लिखत।

उत्तर:

(1) मानवानां भूषणं सद्गुणाः सन्ति।

(2) दया, परोपकारः, सत्यं, क्षमा च मुख्याः सद्गुणाः कथ्यन्ते।

(3) सद्गुणैः एव समाजस्य राष्ट्रस्य च कल्याणं भवति।

(4) अनुशासितः छात्रः सदा सद्गुणानां पालनं करोति।

(5) अतः वयम् जीवने दुर्गुणान् परित्यज्य सद्गुणान् धारयेम।

आपके लिए यह भी महत्पूर्ण हो सकता है —

• अर्द्ध वार्षिक परीक्षा सिलेबस कक्षा 9 , 10 , 11, 12 सभी विषय देखें
• नोट्स हिंदी कक्षा 12
• Notes English Class 12th
• नोट्स गणित कक्षा 12
• नोट्स कक्षा 12 सामाजिक विज्ञान
• नोट्स कक्षा 12 संस्कृत
• नोट्स कक्षा 12 भौतिक विज्ञान
• नोट्स कक्षा 12 रसायन विज्ञान
• नोट्स कक्षा 12 जीव विज्ञान
• नोट्स कक्षा 12 इतिहास
• नोट्स कक्षा 12 राजनीतिशास्त्र
• नोट्स कक्षा 12 अर्थशास्त्र
• नोट्स कक्षा 12 भूगोल
• नोट्स कक्षा 12 लेखाशास्त्र ( एकाउंटेंसी )
• नोट्स कक्षा 12 व्यावसायिक अध्ययन
• नोट्स कक्षा 12 कृषि के लिए उपयोगी विज्ञान एवं गणित के मूल तत्व ( कृषि संकाय )
• नोट्स कक्षा 12 फसल उत्पादन
• नोट्स कक्षा 12 पशुपालन

शैक्षणिक सत्र 2026-27 के लिए हिन्दी माद्यम के छात्रों के सभी प्रकार की शैक्षणिक सामग्री एम् पी बोर्ड स्टडी डाट काम ( https://mpboardstudy.com/) पर उपलब्ध है जबकि अंग्रेजी माध्यम के लिए एम् पी बोर्ड इंग्लिश मीडियम डाट काम ( https://mpboardenglishmedium.com/) देखें . विमर्श पोर्टल डाट इन ( https://vimarshportal.in/) भी एक उपयोगी वेबसाईट है .

व्यावसायिक शिक्षा के लिए वोकेशनल एजुकेशन डाट इन ( https://vocationaleducation.in/)

लेटेस्ट अपडेट के लिए whats app ग्रुप में जुड़ें https://chat.whatsapp.com/KbKnl3RHBAn7ARGJARsQaI